بوی عود و عطرهای دستساز در فضای بازارچه پیچیده است. چند میز آنطرفتر خوراکیهای خانگی با بستهبندیهای رنگارنگ چیده شده و در گوشهای دیگر، زیورآلات رزینی، پوشاک و محصولات چرمی دستدوز نگاه را به خود جلب میکند. بازارچه فقط محل فروش چند کالای دستساز نیست؛ پشت هر میز، روایت کسبوکاری قرار دارد که زمانی در فضای مجازی رونق داشت و حالا با محدود شدن بسترهای آنلاین، بخش قابلتوجهی از ارتباط و بازار خود را از دست داده است.
در روزهایی که بسیاری از کسبوکارهای خرد و خانگی وابسته به شبکههای اجتماعی با افت فروش و دشواری در ارتباط با مشتریان روبهرو شدهاند، بازارچههای حضوری برای شماری از هنرمندان و تولیدکنندگان محلی به یکی از معدود راههای حیاتی ادامه فعالیت تبدیل شده است. فعالانی که پیشتر عمده فروش و معرفی محصولاتشان از طریق اینترنت انجام میشد، اکنون ناچارند برای دیده شدن و یافتن مشتریان جدید به رویدادهای محدود حضوری تکیه کنند.
این گزارش حاصل گفتوگو با غرفهداران حاضر در بازارچه “خشتپورد” است که در نیمه ماه اردیبهشت در مؤسسه گردشگران پایدار برگزار شد.
***
تولیدکننده محصولات آرایشی با برند “آرکا”، میگوید فعالیت او کاملا آنلاین بوده و بخش زیادی از فروشش از طریق اینترنت انجام میشده است. به گفته او، اینستاگرام بستر اصلی ارتباط با مشتریان و حتی برگزاری کلاسهای آموزشی او بوده، اما با ایجاد محدودیتهای اخیر هم هزینه استفاده از فیلترشکنها افزایش یافته و هم بسیاری از مشتریان دیگر دسترسی لازم را ندارند. او میگوید: “حتی اگر من هم از فیلترشکن استفاده کنم، بسیاری از مشتریانم دیگر دسترسی ندارند تا صفحه ما را ببینند”.
هنرمندانی که محصولات دستساز تولید میکنند با اشاره به شرایط اقتصادی موجود تاکید میکنند که توان خرید مردم نیز کاهش یافته و همین مساله بر فروش محصولات دستساز اثر گذاشته است. آنها معتقدند نبود شرایط اطلاعرسانی بهتر در انواع شبکههای اجتماعی درباره این رویدادها بر حضور مشتریان در بازارچهها تاثیر زیادی گذاشتهاست
صاحب فروشگاه آنلاین عطر دستساز “هندفیوم”، نیز میگوید که این بازارچه نخستین جایی است که پس از مدتها توانسته در آن حضور پیدا کند. او که مغازه فیزیکی ندارد، توضیح میدهد: “در این مدت عملا هیچ فعالیتی نداشتیم.” همدانی با اشاره به ماهیت محصولاتش که تاریخ مصرف و ماندگاری مشخص دارند، میگوید تولید بیبرنامه برای او ممکن نیست، چون در صورت فروشنرفتن، محصولات منقضی میشوند. او همچنین از چالش ارتباط با مشتریان سخن میگوید و توضیح میدهد که بهدلیل ملاحظات محیطزیستی کارت چاپ نمیکند و تنها با یک کد اسکن در بازارچه حضور یافته بود، اما حالا که اینستاگرام در دسترس نیست، همان مسیر ارتباطی هم عملا کارایی خود را از دست داده است.
تولیدکنندگان محصولات چرمی دستدوز با برند “چرمینه”، میگویند از دیماه و همزمان با قطعیهای مکرر اینترنت، عملا سفارشی نداشتهاند زیرا امکان دسترسی و ارتباط مؤثر با مشتریان خود را از دست دادهاند. بهگفته آنها، فروش فعلی محدود به همین رویدادها و بازارچههایی است که گاهبهگاه برگزار میشود، یا سفارشهایی که از سوی آشنایان و مشتریان قدیمی ثبت میشود.
هنرمندانی که محصولات دستساز تولید میکنند با اشاره به شرایط اقتصادی موجود تاکید میکنند که توان خرید مردم نیز کاهش یافته و همین مساله بر فروش محصولات دستساز اثر گذاشته است. آنها معتقدند نبود شرایط اطلاعرسانی بهتر در انواع شبکههای اجتماعی درباره این رویدادها بر حضور مشتریان در بازارچهها تاثیر زیادی گذاشتهاست.
بیشتر فروشندگان حاضر در بازارچه تاکید میکنند که چنین رویدادهایی، هرچند به ادامه فعالیت آنها کمک میکند، نمیتواند جایگزین دائمی فروش آنلاین باشد بهویژه برای کسبوکارهایی که سالها بر پایه ارتباط روزانه با مخاطب در شبکههای اجتماعی شکل گرفتهاند.
در میان غرفههای خوراکی، شیرینیهای محلی گیلان نیز دیده میشدند. بهناز عاشوری، تولیدکننده شیرینی خانگی با برند “بهناز”، درباره شرایط موجود میگوید که این وضعیت بیتاثیر بر کارش نبوده است: “در حال حاضر در طول هفته شیرینیها را آماده میکنم و خودم برای بازاریابی به بازار میروم. از حضور در بازارچه نسبتا راضی بودم، اما اگر تبلیغات بیشتر، جمعیت بازار بیشتر و شرایط پایدارتر بود، فروش هم بهتر میشد.”
مهسا بکایی، فعال حوزه خوراکیها و غذاهای خانگی با برند “سالی مزه”، میگوید حدود ۱۲ سال است در این حوزه فعالیت دارد و بیشتر ارتباطش با مشتریان از طریق فضای آنلاین بوده است. او توضیح میدهد که هنوز برخی مشتریان قدیمی از طریق تماس تلفنی یا پیام سفارش میدهند و بخشی از محصولات فریزری را با اتوبوس و سایر محصولات را از طریق شرکتهای پستی مانند تیپاکس ارسال میکند. بکایی حضور در بازارچه را “بد نبود، اما قابلبهبود” توصیف میکند و میگوید اگر اینترنت در دسترس بود و امکان تبلیغات گستردهتری وجود داشت، استقبال قطعا بیشتر میشد. با این حال، او همین فرصت را نیز قابل قدردانی میداند و امیدوار است شرایط بهتر شود.
برخی صاحبان این کسبوکارهای آنلاین بر این باورند که روشهای سنتی تبلیغ مانند پخش تراکت یا ارسال پیامک دیگر اثر گذشته را ندارد و بسیاری از مشتریان ترجیح میدهند پیش از خرید، تصاویر و ویدیوهای محصولات را در شبکههای اجتماعی ببینند و به این مساله عادت کردهاند
در بخش دیگری از بازارچه، خراطی “کلبه جنگلی” از کوچصفهان نیز حضور داشت. صاحب این کسبوکار میگوید مدتی در بازارچهها شرکت نکرده بود و این نخستین حضور دوباره او پس از وقفهای طولانی است. او یادآور میشود که پیشتر در بازارچهای فعالیت میکرده که بهدلیل موقعیت شهری و حضور مسافران، فروش بسیار خوبی داشته است، اما با تغییر آن فضا دیگر امکان ادامه فعالیت برایش فراهم نشده بود. این هنرمند نیز معتقد است که شرایط میتوانست بهتر باشد و میگوید: “خوب است صدای ما را مسوولان بشنوند.”
محسن گودرزی، تولیدکننده عود دستساز با برند “مهربابا”، از دیگر فعالانی است که فعالیتش کاملا اینترنتی بوده و سفارشهای عمدهای از شهرهایی مانند شیراز و اصفهان و همچنین از گالریهای جنوب کشور دریافت میکرده است.
برخی صاحبان این کسبوکارهای آنلاین بر این باورند که روشهای سنتی تبلیغ مانند پخش تراکت یا ارسال پیامک دیگر اثر گذشته را ندارد و بسیاری از مشتریان ترجیح میدهند پیش از خرید، تصاویر و ویدیوهای محصولات را در شبکههای اجتماعی ببینند و به این مساله عادت کردهاند.
در غرفهای دیگر، محصولات ابریشمی دستساز نیز به نمایش گذاشته شده بود. سحر ناظمی، که در یک کارگاه خانگی این محصولات را تولید میکند، میگوید محدودیتهای اینترنتی و شرایط اقتصادی اخیر تاثیر زیادی بر فعالیت آنها گذاشته است.
او توضیح میدهد: “ما یک کارگاه خانگی داریم و فعالیتمان را از همینجا شروع کردهایم. پیش از این از طریق فضای مجازی اطلاعرسانی میکردیم و مخاطبان از این طریق از کارها و محصولات ما مطلع میشدند. اما حالا با وجود محدودیتهای اینترنتی، حتی اگر خودمان با فیلترشکن وارد شبکههایی مانند اینستاگرام شویم، بسیاری از مخاطبان دیگر دسترسی ندارند و همین موضوع آسیب جدی به کار ما وارد کرده است.”
به گفته ناظمی، مشکلات تنها به فضای مجازی محدود نمیشود. او از دشواری تامین مواد اولیه نیز سخن میگوید و توضیح میدهد که شرایط اقتصادی و بحرانهای اخیر زنجیره تامین برخی مواد مورد نیاز را با ابهام روبهرو کرده است. به گفته او، از اسفندماه تاکنون وضعیت مالی کارگاه چندان مناسب نبوده و حتی حقوق فروردین برخی همکاران هنوز پرداخت نشده است.
ناظمی میگوید در چنین شرایطی فشارهای اقتصادی بر خانوادهها نیز افزایش یافته است: “بسیاری از مردم کمتر از فضای مجازی استفاده میکنند یا کمتر در جریان فعالیتها قرار میگیرند و همین باعث شده اطلاعرسانی بسیار محدود شود. امیدوارم شرایط به گونهای تغییر کند که افراد بتوانند دوباره فعالیتهای خود را به شکل عادی ادامه دهند.”
آیا این بازارچهها برای ادامه کار و فعالیت کافی هستند؟ بسیاری از تولیدکنندگان معتقدند که پاسخ این پرسش در نهایت به بازگشت دسترسی پایدار به اینترنت گره خورده است. با اینکه بازارچههای حضوری اگرچه فرصتی برای دیدهشدن و فروش مستقیم ایجاد میکنند، اما محدودیتهای خاص خود را دارند
ناظمی با اشاره به فشارهای مالی موجود میگوید که بسیاری از صاحبان کسبوکارهای کوچک با مشکلاتی مانند تامین هزینههای زندگی و پرداخت اقساط روبهرو شدهاند و امیدوارند حمایتهای بیشتری برای عبور از این شرایط در نظر گرفته شود.
فاطمه حجتی، تولیدکننده پوشاک با برند “فاطر”، نیز میگوید این نخستین بازارچهای است که پس از قطعی اینترنت و شرایط اخیر در آن شرکت کرده و با وجود اینکه فرصت خوبی بوده، استقبال چندان زیاد نبوده است. او هم مانند دیگر فعالان این بازارچه، از کاهش دسترسی به فضای مجازی بهعنوان یکی از عوامل اصلی افت فروش یاد میکند.
مرجان روشنی، سازنده زیورآلات دستساز عرفانی، نیز توضیح میدهد که تمام محصولاتش را در یک کارگاه خانگی تولید میکند و بیشتر کارهایش از جنس رزین است. او میگوید پیشتر ارتباط اصلی با مخاطبان از طریق اینستاگرام بوده اما اکنون حتی اگر کسبوکاری بتواند وصل شود و تبلیغات آنلاین داشته باشد، بسیاری از مخاطبان او دیگر دسترسی ندارند.
این روایتها در مجموع نشان میدهد که برای بسیاری از تولیدکنندگان خرد، اینترنت فقط یک ابزار تبلیغاتی نبوده، بلکه شریان اصلی فروش، ارتباط با مشتری و حتی حفظ هویت کاری آنها بوده است. حالا با اختلال در این مسیر، بازارچههای حضوری گرچه هنوز نتوانستهاند جای فضای آنلاین را بگیرند، اما برای بسیاری از این کسبوکارها به روزنهای برای ادامه راه تبدیل شدهاند.
با اینحال و با توجه به شرایط موجود آیا این بازارچهها برای ادامه کار و فعالیت کافی هستند؟ بسیاری از تولیدکنندگان معتقدند که پاسخ این پرسش در نهایت به بازگشت دسترسی پایدار به اینترنت گره خورده است. با اینکه بازارچههای حضوری اگرچه فرصتی برای دیدهشدن و فروش مستقیم ایجاد میکنند، اما محدودیتهای خاص خود را دارند؛ از زمان و مکان برگزاری گرفته تا تعداد مخاطبانی که میتوانند به آن دسترسی داشته باشند. برخلاف فضای آنلاین که امکان معرفی محصول به هزاران نفر در نقاط مختلف کشور یا حتی خارج از کشور را فراهم میکند.
بهعبارتی بازارچهها برای کسبوکارهایی که سالها مشتریان خود را در فضای آنلاین پیدا کردهاند، بیشتر شبیه یک راهحل موقت بوده است تا جایگزینی کامل.