مروری بر زندگی نقاش پیش‌کسوت فقید انزلی، پرویز حبیب‌پور؛
دل‌سپردگی به نقاشی در اقلیم باران و رویا
بندر انزلی؛ گاهواره نخستین رویاهای او بود که آغاز قصه‌اش را اگر گوش جان بسپاریم چنین است:«من در آغوش شهری به دنیا آمدم که نسیم خنک دریا و مرغان دریایی، نخستین قصه‌های زندگی را در گوش‌هایم زمزمه می‌کردند. انزلی، این شهر خیس از باران و خاطره، زادگاه نخستین عشق‌های من است. در روزگار کودکی‌ام، پیش از آنکه راهی دبیرستان شوم، مدادها و مدادرنگی‌هایم هم‌بازی‌های وفادار من بودند.
دیوارهای خانه و در و دیوار کوچه‌ها، بوم‌هایی برای تجلی ذوق کودکی‌ام بودند و من با چسباندن کاغذها و نقاشی کشیدن، دل در گرو این هنر بسته بودم. این اشتیاق، تنها از آنِ من نبود؛ بلکه گویی در ژرفای جانِ همه کودکان آن روزگار، و به ویژه نسل ما، شوقی عمیق نسبت به نقاشی موج می‌زد.»
“پرویز حبیب‌پور” در سال ۱۳۱۴ در خانواده‌ای کارگر در بندرانزلی چشم به جهان گشود. روزگار کودکی‌اش با سختی و کار گره خورده بود؛ به گونه‌ای که در سیزده‌سالگی مجبور به ترک تحصیل شد و تن به کار داد. با این حال، شعله عشق به نقاشی هرگز در درون او خاموش نشد و او هم‌زمان با کار، به شیوه خودآموز به مشق نقاشی می‌پرداخت.
پس از رفتن به تهران در جستجوی کار، روزگارِ اشتغال او در کارگاه آینه‌سازی واقع در «دروازه غار» با دکه خرَازی روبه‌روی آن پیوند خورده بود. در آن دکه، کتاب‌های گوناگون را به بهای اندکی کرایه می‌کرد تا اینکه روزی با جوانی هم‌سن‌وسال خودش آشنا شد.
آن جوان با دیدن آثار اولیه و ذوق سرشار او در طراحی، دستش را گرفت و به آتلیه استاد پیمان در میدان کاخ (فلسطین کنونی) راهنمایی کرد. جالب آنکه شهریه آن کلاس‌ها را نیز همان دوست مهربان پرداخت؛ مردی نیک‌اندیش که سهم بزرگی در گشودن دروازه‌های دنیای هنر به روی این نقاش داشت.
بدین ترتیب، مسیر حرفه‌ای و جدی او در طریقت نقاشی، سال ۱۳۳۵ در دلِ کلان‌شهر تهران رقم خورد. در آن مقطع زمانی، او برای نخستین بار پای در آتلیه استاد فرزانه هنر، زنده‌یاد «هوشنگ پیمان» نهاد و از همان آستانه بود که مشق نقاشی را به‌گونه‌ای ریشه‌ای و سیستماتیک آغاز کرد.
با وجود دلبستگی عمیقی که به موسیقی و دیگر شاخه‌های هنری در جانش موج می‌زد، اما روزگارِ آن زمانه سازِ همراهی با موسیقی را کوک نکرده بود؛ چرا که کلاس‌ها، سازها و امکانات آموزشی به سانِ امروز در دسترس و همگانی نبودند. با این همه، نقاشی مأمن امن و پناهگاهی بود که هیچ‌گاه او را تنها نگذاشت.
سال‌ها بعد، هنگامی که سن مدرسه را پشت سر گذاشته بود، موفق به اخذ دیپلم شد و آرزو داشت راهی دانشکده هنرهای زیبا شود؛ اما قانونِ نانوشته آن دوران مبنی بر عدم پذیرش افراد بالای ۲۵ سال، مانع از تحقق این رویا شد. از این رو، تصمیم گرفت برای ادامه تحصیل راهی اتحاد جماهیر شوروی شود؛ سفری پرماجرا که مسیر زندگی‌اش را دگرگون ساخت. او در شوروی به جرم عبور غیرقانونی از مرز، دو سال دوران حبس را در اردوگاهی در باکو سپری کرد.
پس از آزادی از باکو، او را به مسکو فرستادند. در آنجا قصد تحصیل داشت، اما شرط ادامه تحصیل، پذیرش تابعیت شوروی یا پناهندگی بود که هیچ‌کدام با اصول او هم‌خوانی نداشت. وی از جمله نقاشان سیاسی و چپ‌گرای تاریخ هنر ایران به شمار می‌رود. که به حزب توده گرایش داشت. از این رو با آگاهی کامل از اینکه در ایران نیز بلافاصله بازداشت خواهد شد، تصمیم به بازگشت گرفت. پیش‌بینی‌اش درست از آب درآمد و پس از بازگشت به ایران، به پنج سال حبس محکوم شد.
پرویز حبیب‌پور، پس از آزادی سرانجام در سال ۱۳۵۳ آموزشگاه نقاشی خودش را در تهران راه‌اندازی کرد و در تمام سال‌های پس از آن، آموزش نقاشی به یکی از دغدغه‌ها و کارهای اصلی‌اش بدل شد.
گفتنی‌ست؛ از منظر این هنرمند، رئالیسم هرگز به معنای کپی‌برداریِ ساده و بی‌روح از ظاهر اشیاء نیست؛ بلکه هنرِ کشف و شهودِ حقیقت‌های پنهانی است که در پسِ ظاهر جهان نهفته‌اند. نقاش رئالیست، حقیقتِ ناب را از میان غبارِ روزمرگی‌ها بیرون می‌کشد و بر بوم زندگی جاری می‌سازد. در این میان، رنگ روغن همواره به عنوان رسانه‌ای قدرتمند، جایگاه ویژه‌ای در خلق آثار او داشته است.
در سفر به روسیه، نقاشان بزرگ و پیش‌کسوتان مکتب رئالیسم روسی – همچون «رپین» و دیگر استادان برجسته آن دیار – الهام‌بخش او بوده‌اند. شیفتگی او به آثار روسی در دوران جوانی به قدری عمیق بود که حتی برای درک بی‌واسطه و روح حاکم بر آن آثار، به فراگیری زبان روسی همت گماشت.
با وجود این تاثیرپذیری‌ها، هنر او هرگز در بندِ تقلیدِ کورکورانه نماند؛ بلکه او کوشید تا با حفظ اصالتِ محتوا، زبان و بیانِ نوینی را خلق کند که منحصراً برخاسته از عاطفه، تفکر و جهان‌بینیِ درونی خودش باشد.
از نظر وی امروز وقتی به این مسیر پرفرازونشیب و طولانی می‌نگرد، روشن می‌شود که بزرگ‌ترین سرمایه یک هنرمند راستین، چیزی جز صداقتِ مطلق با درون خویش و دردها و امیدهای جامعه‌اش نیست. از دیدگاه او هنر، آینه‌ای تمام‌نما از رنج‌ها، شادی‌ها و ابعاد گوناگون حیات انسانی است.
اگرچه در عصر حاضر، فناوری‌های نوین و ابزارهای دیجیتال پهنه هنر را دگرگون ساخته‌اند، اما او بر این باور بودکه هیچ تکنولوژی و ابزاری هرگز نمی‌تواند جایگزین تپش قلب، عواطف لبریز و نگاه ژرفِ انسانِ هنرمند شود. رایانه و ابزار مدرن صرفاً ابزاری خنثی هستند، در حالی که روحِ جاری در اثر هنری تنها از سرچشمه زلال جانِ آدمی سیراب می‌شود.
مرداد ماه امسال «گالری بینا» در تهران نمایشی از چند دهه فعالیت‌های هنری حبیب‌پور برگزار کرد که فرصتی مغتنم برای مرور دنیای نقاشانه‌ی او بود؛ اما دریغ که حبیب‌پور چند روز پیش از افتتاح این نمایشگاه دچار سکته شد و پس از چند ماه دست در دست مرگ گذاشت و روز شانزدهم آبان در سن نودویک سالگی، پشت حوصله نورها دراز کشید*.
با این وجود، نقاش پیش‌کسوت شهرمان همچنان با آثارش زنده است؛ هنرمندی که تا آخرین لحظات باهمان شور و تعهد قلم‌زد و بر بومِ سفیدِ روزگار، ردپای خاطرات، باران، رنج و انسان را به یادگار گذاشت. چرا که نیک می‌دانست «زندگی صحنه یکتا‌ی هنرمندی ماست» و نقاشی، اصیل‌ترین زبان ماندگاری برای زمزمه با ابدیت است.
وی همچنین در کنار خلق آثار هنرمندانه در زمینه نقاشی در حوزه قلم نیز فعال بود و چند تالیف و ترجمه در کارنامه او بر جای مانده؛ از جمله کتاب‌های «تکنولوژی طراحی و نقاشی» (تالیف – ۱۳۶۴)، «حقیقت‌هایی درباره‌ی افغانستان» (ترجمه – ۱۳۵۹) و «نگاهی به بلغارستان» (ترجمه). روحش قرین آرامش ابدی باد.
* اشاره به شعری از سهراب سپهری