آن‌سوی دیوار خانه‌های تاریخی چه می‌گذرد؟

رشت به عنوان مرکز استان، بیشترین بافت تاریخی مصوب را دارد، البته تنها روی نقشه‌های مطالعه شده! حالا دیگر پرتقال‌فروش هم می‌داند که بافت و گذر تاریخی در 5 شهر تاریخی گیلان نمانده و تنها شاهد تک بناهای تاریخی هستیم.

 

عمارت‌های به‌جامانده هم عمدتا مواردی است که مشکلات حقوقی دارند. برخی وراث این بناها برای حفظ و نگهداری همگرایی ندارند و پایان این بلاتکلیفی، سرآخر یا حکم دادگاه است یا آتش سوزی عمدی و یا بیل مکانیکی.

 

بناهایی هم هستند که یا مجهول المالک هستند و یا تصرفی. درست همین بناها هستند که مشکلات‌شان برای احیا و مرمت بیشتر است. سرمایه‌گذار بخش خصوصی که به نیت احیا و مرمت یک بنای تاریخی ورود می‌کند، عملا به لحاظ قانونی نمی‌تواند اجاره‌نامه بنویسد، بنا را تماما خریدای کرده و یا حتی پروانه تعمیرات از شهرداری دریافت کند.

 

به شخصه از این دست بناها زیاد شاهد بودم. نه فقط در مرکز گیلان که در تمام استان و مناطقی که بافت تاریخی مصوب هم ندارد. از ورود سرمایه‌گذار که بگذریم، متصرفانی که ساکن در همان بنا هستند، نمی‌تواند قانونا بنا را تعمیر کنند.  بنابراین مداخلات سلیقه‌ای در مرمت و یا تغییرکاربری بنا آغاز می‌شود.

 

تخریب و یا اضافه کردن بخش‌هایی به بنا آن هم بی‌توجه به اقلیم مرطوب گیلان، غم‌انگیزترین بخش ماجراست. پرکردن گربه‌روها، برداشتن سفال سقف، حذف لمبه‌های چوبی و بتن‌ریزی در کف و… همچنین کاربری غیرمسکونی تنها برخی مداخلات ناآگاهانه در معماری بومی است.

 

تنها چند نمونه از این مداخلات به صورت خلاصه بیان می‌شود تا عمق فاجعه را در فقدان مالک و اداره میراث فرهنگی به عنوان متولی اصلی بناهای تاریخی را دریبابیم.

عمارتی دو طبقه با قدمت دوره قاجار در دل بازار رشت داریم که ساکنین آن، پدر و دو پسرانش هستند که در طبقه اول همراه همسر و فرزندان زندگی می‌کنند. بخش‌هایی از طبقه دوم فروریخته و به‌جای مرمت سقف و واگردانی سفال‌ها، پلاستیک روی بام را پوشانده تا جلوی باران‌های شدید را به طبقه دوم بگیرد!

عدم مرمت تنها بخش ماجرا نیست. فرد ساکن با حفر استخر در باغ و حیاط بزرگ عمارت، آن هم بدون کف سازی و ایزوگام، عملا پرورش ماهی راه اندازی کرده است! و ناگفته پیداست رطوبت همین گودال، چگونه آرام آرام بنای قجری را خواهد بلعید.

خانه تاریخی دکتر عصب در دل بازار رشت، توسط سرایدار به عنوان انبار کالا اجاره داده می‌شود. بنای تاریخی دیگری تبدیل به مرغداری شده است.

 

«نگهبان وطنی»، نام فامیل خانواده‌ای است که از دوره قاجار نگهبان عمارت تاریخی چوکام بودند. بنای‌تاریخی که هرچند ثبت ملی شده ولی کلیددارش سال‌ها بود ادعای مالکیت داشت  و اصلا نام خانوادگی ایشان خود گویای نقش جد خانواده در این عمارت بوده و یکی از ایشان خود به این نقش اشاره دارد.

 

باغ و عمارت دو طبقه میراثی چوکام، میراثی به جامانده از نایب السلطنه احمد شاه قاجار، است که در سال ۸۴ و به شماره ۱۳۲۲۷ در فهرست آثار ملی ثبت شده است. اما عدم رسیدگی به این عمارت، هر روز بر میزان تخریب عمارت افزوده است. تا اینکه چندماه پیش چند نفر مرمت‌گر میراثی و علاقمند با حمایت شهرداری چوکام نجات بخشی اضطراری از این بنا را آغاز کردند.

 

تلاش مردمی، آغاز ورود اداره‌ای بود که متولی بناهای تاریخی است و از زمان ثبت این بنا تاکنون، منفعلانه نظاره‌گر فرسایش این بنا بود. این بار اداره میراث فرهنگی، به حکم اینکه متولی بناهای تاریخی است و باید ناظر این اداره در پروژه باشد، مداخله کرده و پروژه‌ی نجات اضطراری هم متوقف شد.

 

بد نیست از متولیان بناهای تاریخی پرسش شود، چند بنای تاریخی را می‌شناسند که در غیبت مالکان حقیقی و یا حقوقی تصرف شده است؟ بد نیست مدیر میراث فرهنگی، سری به خانه‌های تاریخی در گذر خواهرامام بزند تا شاهد باشد که میراث این شهر چگونه انبار کهنه ‌فروشان و عتیقه‌ فروش‌های این محله شده است. شاید از نزدیک مشاهده کرد که بناهای میراثی گذر تاریخی خواهرامام، یا کارگاه نجاری شده و یا هر روز توسط ابزار دیگر مشاغل خدماتی، دچار آسیب بیشتر می‌شود.

 

بد نیست مدیر میراث فرهنگی، دیداری هم با مدیرکل آموزش و پرورش داشته باشد و بپرسد چند بنای تاریخی برای کاربری آموزشی به آن اداره هبه شده و از سوی افراد غیر متصرف شده است. از خانه ساخته شده در حیاط خانه سمیعی که بگذریم، از تغییرکاربری یک مدرسه تاریخی دیگر به پارکینگ در بازار چگونه بگذریم!

 

وقتی حرف از بناهای تاریخی می‌شود، متولیان امر لیستی از بناهای ثبت شده و واجد ارزش را تحویل سرمایه‌گذاران بخش خصوصی می‌دهند و  تاکید می‌کنند که برای احیا و مرمت نیز کارشناسان میراث فرهنگی پای کار هستند. اما حتی خبر ندارند که بسیاری از این بناهایی که ثبت شده و یا واجد ارزش معرفی شده‌اند، مجهول المالک بوده و متصرفان غیرقانونی، اجازه ورود هیچ سرمایه‌گذاری را نمی‌دهند.

این چنین است که هر روز شاهدیم یک بنای تاریخی دیگر فرو می‌ریزد و یک بنای واجد ارزش تنها در لیست ثبت شده‌ها منتظر فریاد رسی می‌ماند.