«کتاب مهر؛ کتاب داستان گیلان» با گردآوری آثار ۳۹ نویسنده منتشر شد؛ مجموعهای که داستانهایی از نویسندگان شناخته شده تا چهرههای نوظهور را کنار هم قرار داده و میکوشد بخشی از تنوع و گستره داستاننویسی گیلان را پیش روی مخاطب قرار دهد.
داستاننویسی مدرن در گیلان روایتی بیش از یک قرن دارد؛ روایتی که از «علی عمو» در سال ۱۲۸۸ آغاز میشود و با نویسندگانی چون محمد علی افراشته و م.ا. بهآذین ادامه مییابد و در نسلهای بعد به چهرههایی چون بیژن نجدی، حسین مرتضائیان آبکنار و دیگر داستاننویسان این خطه میرسد.
این جریان در طول بیش از یک سده، از بازتاب مستقیم مسائل اجتماعی و اقلیمی، به تدریج به سوی پیچیدگی بیشتر در فرم، زبان، شخصیتپردازی و زیباییشناسی حرکت کرده است. در این مسیر، صداها و تجربههای متفاوتی شکل گرفتهاند؛ صداهایی که هر یک بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی گیلان را ثبت کردهاند و برخی از آنها فراتر از مرزهای جغرافیایی این استان در تحول داستان معاصر فارسی نیز سهم داشتهاند.
در کنار داستان فارسی، داستاننویسی به زبان گیلکی، حضور زنان داستاننویس و ظهور نسلهای تازه نیز بر تنوع این جریان افزوده است؛ مجموعهای متکثر که نمیتوان آن را تنها با مولفه اقلیم توضیح داد و در آن، تجربه زیسته، مسائل اجتماعی، زبان، هویت و نگاه فردی نویسنده نیز نقش دارند.
یک قرن داستاننویسی در گیلان
بهزاد موسایی، پژوهشگر و نویسنده، در کتاب «فرهنگ تحلیلی آثار داستاننویسان گیلان؛ ۱۲۸۸ تا ۱۳۸۸» این مسیر را در گسترهای صدساله بررسی کرده است. این پژوهش، شمار قابل توجهی از داستاننویسان و آثار این حوزه را گردآوری و تحلیل کرده و از گستردگی و تداوم سنت داستاننویسی در گیلان حکایت دارد.
اهمیت این جریان را البته نمیتوان صرفا با تعداد نویسندگان و آثار سنجید؛ تداوم تاریخی، تنوع نسلها و ظهور چهرههایی که توانستهاند در ادبیات معاصر ایران نیز اثرگذار باشند، از مهمترین وجوه این مسیر است.
در سالهای اخیر نیز تلاشهایی برای ثبت و معرفی این جریان ادامه داشته است. «کتاب مهر؛ کتاب داستان گیلان» یکی از نمونههای تازه این تلاشهاست؛ مجموعهای که با گردآوری داستانهای ۳۹ نویسنده، بخشی از صداهای حاضر در فضای داستانی گیلان را در کنار یکدیگر قرار داده است.
در این مجموعه، از داستانهای نویسندگان شناخته شده گیلان تا آثار چهرههای نوظهور، طیفی متنوع از صداها و تجربههای داستانی دیده میشود. به همین دلیل، کتاب را میتوان نه مجموعهای برای ارائه یک تصویر یکدست از داستان گیلان، بلکه روایتی از تکثر صداها و نگاههایی دانست که در یک جغرافیای مشترک شکل گرفتهاند.
روایت ناشر از یک انتخاب
شیوا پورنگ، ناشر کتاب، درباره مقصودش از انتشار این مجموعه بیان کرد: آنچه این اثر را از سایر آثار نظیرش متمایز میکند؛ در کنار هم قرار گرفتن نویسندگان پیشکسوت و حرفهای و جوان گیلانی در کنار هم است و بنابراین پنجرهای است روشن به سوی جهانِ داستانی هر یک از این عزیزان که پسزمینهای مشترک در عشق و جنونِ نوشتن دارند.
وی خاطرنشان کرد: شما در داستانهای این اثر از لحاظِ انتخاب سوژه، توانایی قلمِ خالق، سبکِ نگارش، محتوای اثر، جهانبینیِ هر نویسنده اشتراکی غیرقابل انکار مییابید که اثر را با یک ارزیابی استقرایی منحصر به فرد میکند؛ درحالیکه سعی در پیادهسازی استقرایی قیاسی دارید و میکوشید هر داستان را با دیگری در ترازوی محک بگذارید، ناگهان میبینید از شِمای وجودی هر داستان به یک نَمای کلی رسیدهاید.
پورنگ درباره ویژگی داستانهای این مجموعه گفت: تنوع، تعدد و تفاوتِ سوژهها انکارناپذیر است و پیرنگهای محکم، دغدغههای اجتماعی هر یک از نویسندگان که به شیوهها و تکنیکهای مدرن و گاه حتی روایتهای خطی، ساختار هر داستان را پایه نهاده است، سرانجام به یک اصل کلی میرسد؛ عشق. وی در پایان، معیار و ملاک انتخاب داستانها برای گرد هم آوردن در این کتاب را عاشق بودنِ هر نویسنده عنوان کرد.
داستانها و نویسندگان
«اسماعیل، برگرد!» از شعله آریانپور؛ «زخم درخت» از مریم احمدی؛ «تیلههای سبز» از علی اخوان؛ «کابوس» از صدیقه (ناهید) اکبرپور؛ «داستانهای ناتمام» از رویا بخشینژاد؛ «تنهائی» از منوچهر بهدانی؛ «پله» از ربابه بهشتی؛ «حفره توخالی» از شقایق پالوایه؛ «چای زندگی» از الهه پوربخش؛ «گوریده» از محمدرضا پورجعفری؛ «من دخترم» از حامد پورشعبان؛ «یاس در مشت» از شیوا پورنگ؛ «گِل» از فرحناز تقیپور؛ «شاهو» از شراره توانا؛ «محروم از آخرین دیدار» از سیما خسروی؛ «من ژیلا هستم، ویلا نیستم» از مجید دانشآراسته؛ «یکی مثلِ بقیه» از مژگان زمان؛ «آمبولانس صورتی» از اسماعیل سالاری؛ «فاطی» از عارفه سلیمانی؛ «آرش کمانگیر» از سیدعلی شاهری؛ «گنجشکی که پرید» از راضیه (الهام) شعبانزاده گیلاکجانی؛ «رشت، ساغریسازان، کوچه بلورچیان» از شهلا شهابیان؛ «تراژدی چوپان» از مجید شهرستانی؛ «سوزی» از شیرین صفری؛ «اَویر» از نسیم فلاح؛ «مترو» از لاله فقیهی؛ «پِتَه کور» از رضا عابد؛ «بالماسکه» از جواد (علی) عسگری؛ «این همانی» از شیرین عظیمی؛ «زنگ هفتم» از موسی علیجانی؛ «جمجمه» از هادی غلامدوست؛ «پرنده زرد» از سهیلا فرزاد؛ «آن طرف پل» از حسن فرهنگفر؛ «دیدار با هنرمندان» از میرهادی کریمی؛ «سوسکها» از ناتاشا محرمزاده؛ «سه خودکار بیک و یک انبردست» از محمدسعید محصصی؛ «آشغال کوهِ لندفیل» از نرگس مقدسیان؛ «آنپاسان» از فاطمه ندیمی؛ «تصویر باقیمانده یک مرد» از مازیار هماینیکفر.
در نهایت، «کتاب مهر» بیش از آنکه بخواهد تعریفی واحد از داستاننویسی گیلان ارائه کند، مجموعهای از صداهای متفاوت را در کنار هم قرار داده است؛ از نویسندگان شناخته شده تا چهرههای نوظهور، از تجربههای متفاوت زیسته تا شیوههای متنوع روایت.
شاید در نهایت، آنچه این روایت از ادبیات داستانی گیلان را به یکدیگر پیوند میدهد، نه صرفا اشتراک در جغرافیا و اقلیم، بلکه نسبتی عمیقتر با زندگی و انسان باشد؛ همان چیزی که ناشر کتاب درباره معیار انتخاب نویسندگان به آن اشاره میکند: “عاشق بودنِ هر نویسنده”. عشق به انسان، به زندگی، به سرزمین و به کلمه؛ عشقی که در روایتهای داستانی گیلان، هر بار به شکلی دیگر خود را آشکار کرده است.