گزارش نخستین اجلاس تجارت دریایی ایران و روسیه/ گیلان؛
آستاراخان مسیر همکاری‌های اقتصادی را هموار می‌کند
با وجود بیش از یک قرن تبادل و تعامل تجاری میان ایران و روسیه در مسیر دریای کاسپین و مسیرهای زمینی تاریخی، آن‌چه که منجر به ارتباط و اتصال فرهنگی این دو سرزمین همجوار نیز بود، بعد از چند دهه سکوت و سکون و نبود تبادل معنادار، بار دیگر به محور اصلی توجه بازگشت. در راستای فعالسازی پتانسیل های تولیدی و تجاری موجود در استان گیلان به نمایندگی از کشور و به ابتکار و پیشنهاد استانداری گیلان و وزارتخانه صنعت معدن تجارت ایران به میزبانی منطقه آزاد انزلی و موسسه آموزشی بازرگانی نمایندگی استان گیلان، نخستین اجلاس مشترک گیلان و آستراخان با حضور جمع بزرگی از مسئولین عالی رتبه استانی و ملی از تمامی سازمان‌ها و ارگان‌های ذی‌ربط و همچنین فعالان اقتصادی بخش خصوصی در سالن همایش ابتهاج منطقه آزاد انزلی برگزار شد.
این نشست که اولین گام از اجرای طرح تجارت مشترک میان استان‌های ذکر شده بود در سه بخش افتتاحیه باحضور مسئولین عالی‌رتبه، پنل اول با اعضای فعال در عرصه تجارت و در پنل دوم با حضور مسئولینی که قادر به تسهیل و تسریع امور برای این هدف بودند، پیگیری شد. در بخش نخست در قالب مجموعه‌ای از سخنرانی‌ها به طرح موضوع، فلسفه شکل‌گیری، ظرفیت‌ها و پتانسیل‌ها توسط مسئولان ملی و بومی پرداخته شد و با حضور شورانگیز حاضرین و رسانه‌های محلی و ملی و با پوشش مستقیم صداو سیمای استانی مرکز گیلان و شبکه خبر همراه بود. سخنرانان به این ترتیب به بیان نقطه نظرات خود پرداختند.
مدیرعامل سازمان منطقه آزاد تجاری- صنعتی انزلی، فعال کردن کریدور امن سرزمینی برای طرف روسی و استفاده متقابل از بازار روسیه را پیشنهاد دادند. تحت رویکردی فراسیاسی این دو استان همجوار دریایی برای دستیابی به تعامل و همکاری پایدار اقتصادی و برای اجرای موفق این پروژه باید از تفاهم نامه‌ها به تجارت و نهایتا حضور مشترک در بازارهای منطقه‌ای برسند. سرمایه، فناوری، بازار و خدمات در یک زنجیره با منافع مشترک قابل بهره‌برداری باشند. ارتباط، اعتماد و منفعت مشترک حول دریای مشترک در بستر اراده سیاسی راهبران دو کشور مسیر راه عملیاتی نمودن این طرح تجارت مشترک خواهد شد.
معاون سفیر ایران در روسیه: راه آهن آستارا راهی برای افزایش مبادلات اقتصادی و تعمیم آن به افزایش فرصت سرمایه‌گذاری و توسعه گردشگری است. ما برای عملیاتی شدن در جهت پروژه‌های مشترک عملی به ویژه برای حمایت از بخش خصوصی آمادگی داریم
معاون سفیر ایران در روسیه، ظرفیت‌ها، فرصت‌ها و چشم‌‍اندازهایی را با تاکید بر ظرفیت مشترک دو استان واقع در سواحل دریای خزر بیان داشتند. بویژه موقعیت جغرافیایی و مسیرهای منطقه‌ای موجود در گیلان را به عنوان یک دروازه برای ارتباط با روسیه تلقی کردند و همین‌طور به همین موارد درباره آستراخان اشاره نمودند. افق تازه برای تحقق این طرح، راه آهن آستارا خواهد بود که راهی برای افزایش مبادلات اقتصادی و تعمیم آن به افزایش فرصت سرمایه‌گذاری و توسعه گردشگری است. برای عملیاتی شدن در جهت پروژه‌های مشترک عملی به ویژه برای حمایت از بخش خصوصی اعلام آمادگی برای همکاری داشتند.
احمد حیدریان، سرکنسول ایران در آستراخان، مجددا بر ظرفیت‌های مشترک گیلان و آستراخان و نیاز به شناسایی بنگاه‌ها و محصولات مورد علاقه یا نیاز دو طرف و برقراری ارتباط مستقیم میان شرکت‌ها و تولیدکنندگان دو استان اشاره داشتند. به شکلی که فهرستی از کالاهای الویت‌دار تهیه شود و موقعیت‌های سرمایه‌گذاری معین شود و در قالب درخواست‌ها و نقشه راهی مشخص نسبت به اجرا اقدام شود. امکان فعالسازی دستگاه‌های مرتبط در آستراخان را به تجار و صادرکنندگان گیلانی نوید دادند.
تیمور پور حیدری مدیرکل صنعت معدن تجارت گیلان در منظری متفاوت علاوه بر پیوند تجار و تولیدکنندگان با کنشگران تجارت خارجی و بازریابی منطقه‌ای، دسترسی به مراکز علمی و دانشگاهی را نیز یکی دیگر از دستاوردهای این طرح مشترک تجاری دانستند. بررسی موارد و موانع بانکی، گمرکی و تعرفه‌ای، فعال کردن کریدور شمال-جنوب با بهره‌مندی از بنادر فعال گیلان همچون بندر انزلی و کاسپین و اتصال آن به بندر آستراخان و فعالسازی دیپلماسی اقتصادی از مهم‌ترین فاکتورهای عملیاتی شدن طرح معرفی کردند.
سرگی آزاروف سرکنسول روسیه در رشت، همجواری دو استان را مدنظر قرار داده و تفاهم نامه لازم‌الاجرای 1994 میلادی میان ایران و روسیه برای فعالیت‌های مشترک را متذکر شد. روابط تجاری و اقتصادی شکل گرفته، لجستیک و تجارت در چهارچوب کریدور شمال جنوب فعال است و در آستاراخان صد بنگاه اقتصادی ایرانی تاسیس شده و فعال هستند
مسئول راهبری توسعه صادرات ایران در آستراخان همچنین افزود که روسیه دومین مقصد صادراتی و هفتمین مبدا وارداتی ایران محسوب می‌شود با تبادل ارزی ریال- روبل و آستراخان بندر راهبردی ایران در روسیه است و هفتاد درصد از تبادل دریایی ایران در دریای کاسپین از کانال ولگا و به کمک بندر آستراخان صورت می‌گیرد. ایشان ارائه داشتند، بزودی سفری از هیاتی از ذی‌نفعان و کارشناسان امر به ریاست استاندار گیلان به آستراخان برای بررسی عملیاتی بودن تجارت فی مابین برقرار خواهد شد.
سرگی آزاروف سرکنسول روسیه در رشت، همجواری دو استان را مدنظر قرار داده و تفاهم نامه لازم‌الاجرای 1994 میلادی میان ایران و روسیه برای فعالیت‌های مشترک را متذکر شدند. روابط تجاری و اقتصادی شکل گرفته است، لجستیک و تجارت در چهارچوب کریدور شمال جنوب فعال است و در آستاراخان صد بنگاه اقتصادی ایرانی تاسیس شده و فعال هستند.
در ادامه تمایل به افزایش همکاری‌ها به کمیسیون مشترک ایران و روسیه در سن پترزبورگ با تاکید بر گسترش فعالیت‌های مشترک فرهنگی در حوزه سینما، نمایشگاهی و … اشاره شده و به قراردادی تازه در جهت تولید مشترک محصولات فرهنگی اشاره شد. ایشان همچنین به پیوند تاریخی و دیرینه، نه تنها تجاری و اقتصادی بلکه فرهنگی اشاره و تاکید کردند و مستند دریای دوستی(مهر) اثر نادر معصومی که به روابط استان آستراخان و استان گیلان اشاره دارد، به عنوان یک نمونه معرفی کردند. سرکنسولگری نیز به نوبه خود آمادگی برای همکاری در پیشبرد این طرح و میزبانی از هیات نمایندگی اجرایی این اجلاس در آستراخان را اعلام کردند.
رضا وفایی یگانه معاون اقتصادی اتاق تعاون ایران بر نقش مهم تعاون و تعاونی‌ها بر اقتصاد و معیشت مردم و امنیت غذایی اشاره کردند. ظرفیت تشکل سازی اقتصادی و کنار هم آوردن تولیدکنندگان، منجر به استانداردسازی و برندسازی محصولات با هزینه کمتر می‌شود. تعاونی مرزنشینان، تعاونی شهرستان‌ها، تعاونی تولیدکنندگان و تعاونی مصرف کنندگان در این مسیر یاری رسان مسیر توسعه تجارت خواهند بود.
همچنین در حوزه لجستیک تعاونی‌ها امکان تجمیع سرمایه‌های خرد را برا بکارگیری در توسعه زیرساخت دارند. با اشاره به آن‌که عمل حرفه‌ای با ایجاد نهادهای حرفه‌ای مشترک برای ایجاد جریان پایدار تجارت ممکن خواهد بود، تاسیس دفتر تخصصی در منطقه آزاد انزلی را اعلام کردند.
محمد علی دهقان دهنوی معاون وزارت صنعت معدن تجارت و رییس سازمان توسعه تجارت ایران به عنوان تسهیل‌گر اصلی این طرح تجارت مشترک، به طرح ریاست جمهوری برای تمرکز زدایی از مرکز و تفویض اختیار به مراکز استان‌ها برای به حرکت درآمدن چرخ اقتصاد و تجارت استان‌ها اشاره نمودند. به همین جهت برای هر استان یک استان از کشور روسیه تعیین شد و وظیفه توسعه تجارت با مقصد به آن استان محول شد.
با واردات سالانه سیصد میلیارد دلاری، روسیه بازار مصرف بزرگی در همسایگی دریایی ایران است در حالی‌که سهم تجارت ما با آن، بسیار ناچیز است. توسعه همکاری طرفین سال‌ها مدنظر بوده و در سال‌های گذشته جدی‌تر دنبال شده است.
با اعلام امضای موافقت نامه تجارت آزاد با اتحادیه اوراسیا بیش از یک سال پیش از این توسط ایشان، به صفر کردن تعرفه‌های تجاری و ورود ایران به چرخه اقتصادی با پنج کشور منطقه بخصوص روسیه اشاره شد. بیش از پنجاه میلیارد دلار واردات روسیه با محصولات تولیدی سرزمین ایران قابل هم پوشانی و تامین است که درحال حاضر از دیگر کشورها وارد آن کشور می‌شود. گیلان به واسطه موقعیت جغرافیایی، می‌تواند دروازه تجارت و یک مرکز تبادل تجاری نه تنها برای سرزمین بلکه در کنار کشاورزی و گردشگری، با ارائه تولیدات بومی در حوزه تجارت هم جایگاه متمایزی برای خود رقم زده و از این گذر، توسعه خودساخته استان رقم بخورد.
ایشان افزودند که مشکلات و موانع و کمبودهایی با منشا خارجی و داخلی وجود دارد که کمیسیون اقتصادی دولت در صدد وضع مقرراتی جهت تسریع توسعه تجارت و حذف مراحل بروکراتیک است. ضمنا اشاره کردند که بر همین الگو، مسئولیت توسعه تجارت با یکی از استان‌های چین هم به استان گیلان محول خواهد شد.
استاندار به عنوان عالی‌ترین رتبه حکمرانی در استان گیلان، پتانسیل طرح کریدور شمال-جنوب، میان هند، ایران و روسیه از سال‌هایی که بنادر حوزه کاسپین توسعه یافتگی امروز را نداشته و حتی بندر کاسپین وجود نداشت، مجددا طرح نمودند. ضمن توضیح درباره آستارا و موقعیت منحصر به فرد مرز جاده‌ای، ریلی، دریایی آن، فلسفه تشکیل این اجلاس را شرایط ویژه حال حاضر کشور و بهترین فرصت برای فعال کردن این پتانسیل‌ها و توجه بیشتر به شمال، بنادر و گیلان و بهره‌برداری حداکثری از آن برای تبدیل شدن به مبدا و مرجعی برای تبادل کالاهای اساسی دانستند.
استاندار گیلان فلسفه تشکیل این اجلاس را شرایط ویژه حال حاضر کشور و بهترین فرصت برای فعال کردن این پتانسیل‌ها و توجه بیشتر به شمال، بنادر و گیلان و بهره‌برداری حداکثری از آن برای تبدیل شدن به مبدا و مرجعی برای تبادل کالاهای اساسی دانست
هادی حق‌شناس، نوید دادند که معطلی‌ها در بنادر کمتر خواهد شود و زیرساخت‌ها افزایش خواهد یافت و بخش خصوصی فعال خواهد شد. ایشان به ایجاد سردخانه و بارانداز در فرودگاه رشت برای توسعه امکان مبادله هوایی و ظرفیت باربری اشاره کردند. تکمیل مسیر ریلی نیز می‌تواند تکمیل کننده این زنجیره چرخش و مبادله کالا باشد. نهایتا ایشان این فرایند را از یک محرک محلی و منطقه‌ای، بخشی از توسعه اقتصاد ملی دانستند.
در ادامه، پنل اول با حضور عمدتا فعالان بخش خصوصی و به مدیریت دبیر اجلاس رهام قلیچی ،درباره تجربه‌ها و چالش‌های تجارت و صادرات به مقصد روسیه، به صورت پرسش و پاسخ برگزار شد. اعضای پنل اول به این شرح اعلام شد: رییس اتاق بازرگانی گیلان، معاون بازرگانی شرکت بازرگانی پتروشیمی، مدیر عامل شرکت بازرگانی پترواکسیر کیش، کارشناس بازرگانی شرکت ایران رادیاتور، وکیل دادگستری و عضو کمیسیون حقوقی و داوری ICC پاریس، مدیر کارخانه و مدیر بازرگانی شرکت گیلک دانه نوید، مدیر دپارتمان سازمان توسعه همکاری‌های تجاری روسیه در ایران(و طرف روسی)
مسائل مرتبط با تبادل مالی و بن‌بست‌های بسیار زیاد; عدم همکاری و عقد قرارداد روسیه و شرکت‌های مختلف روسی بطور مثال در صنعت پتروشیمی با شرکت های ایرانی; مشخص نبودن شیوه عمل روسیه به عنوان شریک استراتژیک ایران و محدودیت روابط تجاری و اقتصادی تحت تاثیر تحریم و جنگ و حتی نیاز به حضور شرکت‌های واسط; مشابه بودن اکثر محصولات و تولیدات پتروشیمی، پلیمری و شیمیایی، مانند صنایع لاستیک که خود روسیه صادر کننده عمده است و این مزیت رقابتی برای ایران را از بین برده است.
نیاز به بهره‌گیری از تریدرها و تراستی‌های ترکیه‌ای و اماراتی برای تبادل مالی و حتی کالایی; خلف وعده‌های متعدد شرکت‌های واسط میان ایران و روسیه; به مقصد نهایی نرساندن محصولات از مبدا و ضررهای مالی و اعتباری کلان برای طرف ایرانی; تفاوت استانداردها در تولیدات بخصوص محصولات غذایی منجر به بازگشت و امحای کالای مبادله‌ای می‌شود( لازم به ذکر است همین تفاوت استانداردها و عدم مدیریت زمانبندی برنامه و پایان یافتن زمان اعلام شده، یکی از شرکت کنندگان روسی پنل، پیش از ارائه توضیحات جلسه را ترک کردند).
علی‌رغم اشاره به ظرفیت‌های بلقوه جهت تبادل ریلی، جاده‌ای و دریایی به لحاظ تکمیل نشدن مسیر ریلی آستارا انزلی و تعداد کم کشتی‌ها و سرعت پایین بارگیری و تخلیه، این مورد در حد ظرفیت اسمی است، از دیگر مسائل مهم پیش روی فعالان اقتصادی ذکر شد. وجود مسائل و پرونده‌های گسترده حقوقی به علت عدم بهره‌گیری از متخصصین امر و نشناختن طرف مقابل و ویژگی‌های بازارش; نبود یک مرجع داوری مشخص برای مرتفع کردن موارد قانونی و اختلافات; عملیاتی نبودن کریدور شمال-جنوب و منتقل شدن این پتانسیل از هند به بندر دیگری در روسیه بجای بهره‌برداری از سرزمین ایران و پتانسیل دریایی شمال; وزنه سنگین‌تر بهره‌مندی روسیه از صادرات به ایران و وجود مسیر یک طرفه; هزینه لجستیک بالا در سرزمین ایران منجر به از دست رفتن مزیت رقابتی; کمبود کانتینر جهت حمل محصولات غذایی یا پتروشیمی به صورت فله; اهم موانع، چالش‌ها و تجربیاتی بود که در این پنل به آن اشاره شد.
در پنل دوم عمدتا با حضور مسئولان و مدیران، به محدودیت‌ها، چالش‌ها و همچنین راه‌حل‌های ممکن و روش‌های تسریع و تسهیل طرح تجارت میان دو استان اشاره کردند. اعضای پنل دوم: رایزن بازرگانی ایران در مسکو، مشاور رییس کل و مدیرکل دفتر همکاری‌های بین الملل گمرک ایران، معاون ارزیابی انطباق صنایع فلزی، خدمات و انرژی سازمان ملی استاندارد، مدیرعامل شرکت خدمات حمایتی کشاورزی، معاون توسعه اقتصادی و سرمایه‌گذاری دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد تجاری _صنعتی و ویژه اقتصادی، مدیرکل بنادر و دریانوردی گیلان و مدیر منطقه ویژه اقتصادی بندر آستارا، معاون اداره تخصیص ارز بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، مدیر کل دفتر آسیای میانه قفقاز و روسیه(سازمان توسعه تجارت ایران).
امکان ایجاد یک پنجره مشخص و ویژه تبادل گمرکی میان گیلان و آستاراخان; نیاز به افزایش تعداد کشتی‌ها و توسعه کشتی‌سازی; نیاز به پایش و مدیریت ابزار و ساختار بنادر; تخصیص ارز بانک مرکزی بره فعالان تجارت به روش فیش‌گذاری وزارت خانه و الویت‌دهی از مبدا درخواست ارز; در حوزه جهاد کشاورزی ظرفیت پایین و محدود تبادل بار، کشتی‌های کوچک و مدت ترخیص بالا مزیت رقابتی پایین‌تر بنادر شمال ایران در قیاس با بنادر جنوب ایران; توسعه آموزش و ارتقا سواد تجاری و آشنایی با ادبیات و اصول بین المللی تجارت از موضوعاتی بود که اعضای پنل بر آن‌ها تاکید داشتند.
چهار فصل بودن ایران با امکان تولید محصولات متنوع در برابر شش ماه سرمای شدید و وجود مزیت رقابتی در عرصه تجارت غذایی; بازار بزرگ و پرسود روسیه اما نیاز به توجه به استاندارهای بازار مقصد; ایجاد کنسرسیوم‌های تجاری در ایران برای برقراری ارتباط با مجموعه فعالین و ممانعت از ایجاد بازار رقابتی و کم شدن قیمت محصولات ایرانی توسط طرف روسی; نگاه به این فرایند در قالب سود جمعی; خلف وعده‌های طرف‌های ایرانی منجر به بدبینی و مورد اعتماد نبودن برای طرف روسی; از مهم‌ترین مواردی بود که در پنل دوم به آن اشاره شد.
با توجه به تعدد شرکت کنندگان در اجلاس و فراخوانده شدن تمام عناصر تشکیل دهنده زنجیره تجارت در سطوح دولتی و حاکمیتی، نیمه خصوصی و خصوصی، به ویژه از سمت ایرانی، به نظر می‌رسد هدف بهره‌مندی از این پتانسیل، به خصوص در وضعیت جنگی و افزایش هر روزه تحریم‌ها و برنامه‌ریزی برای یافتن جایگزین مناسب برای خط ساحلی جنوب و دیگر مبادی واردات و صادرات ایران است که درحال حاضر در رکود به سر می‌برند.
ظرفیت‌ها، فرصت‌ها و الزامات توسعه تجارت با روسیه از منظر میزبان و ظرفیت‌های منطقه‌ای گیلان به عنوان مبدا سیاست‌گذاری اقتصادی استان و کشور از نگاه طرف روسی و منظر دیپلماسی ایران در روسیه، فعالان تجاری و مدیران ذی‌ربط، برای به نتیجه رساندن این اجلاس بررسی و تجمیع شد. این اجلاس در ابتدای مسیر، تصویری از چالش‌ها، محدودیت‌ها و موانع و همین‌طور مزیت‌ها به نمایش گذاشت و تلاش شد راه حل این چالش‌ها بررسی شده و در روند عملیاتی شدن قرار گیرد. طبق بیانات مسئولان این طرح با سفر هیاتی به آستراخان پیگیری خواهد شد و ابراز امیدواری شد، به سرعت از ایده و پیشنهاد به مرحله عملی و عملیاتی برسد.