نقش پوشش گیاهی در کاهش اثرات جزایر حرارتی شهری؛
درختان چه حقی بر گردن شهرها دارند
در روزگاریکه بهبود زیرساختهایشهری بسیار ضروری است، درختان را میتوان مقرون بهصرفهترین زیرساخت دانست. آنها هوا را تصفیه میکنند. اکسیژن را تولید و آب باران، اشعه UV، سروصدا و دی اکسید کربن را جذب میکنند.
این درختان سرعت ماشینها، اضطراب، تنشها و خستگی روانی مردم را کاهش و ارزش املاک را افزایش میدهند. همهی اینها بهعلاوهی اینکه سایهی آنها مصرف انرژی ما را برای خنک کردن فضا کاهش میدهد. درختان در وهلهی اوّل از انتشار گازهای گلخانهای جلوگیری میکنند و علاوه بر آن کربن هوا را هم به خود میگیرند. این مشکل بزرگی است که درختان در حل آن به ما کمک میکنند.
کاهش دما ارتباط مستقیمی با پوشش درختان دارد. تغییرات آب و هوایی بر چگونگی مرگومیر انسانها اثر دارد. بدن ما به دمای منطقهای که در آن زندگی میکند، عادت دارد. موضوع مرگومیر هرچقدر هم چالشبرانگیز باشد، مزیت آرامشبخش بودن درختان و کاهش اضطراب و تنش روانی را کتمان نمیکند. وقتی در معرض گیاهان قرار میگیرید، کورتیزول کمتری در بدنتان آزاد میشود. البته تفکیک تأثیر درختان از دیگر عوامل اجتماعیِ ایجاد اضطراب شهری بسیار سخت است.
تحقیقات اخیر نشان میدهد که تعداد درختان شهری رو به کاهش است. پوشش گیاهی و جنگلی جای خود را به ساختمانها و پارکینگها داده است. حشرات، بیماریها و گرمای شدید، تنه و برگ این درختان را از بین میبرند و به این ترتیب تغییرات آبوهوایی تشدید خواهد شد. در بسیاری از شهرها، بودجه نگهداری از درختان لغو شده و اغلب اوقات، مردم ارزش درختان را درک نمیکنند.
با این حال، قیمتگذاری بر درختان شهری میتواند کمک کند. پول تصمیم میگیرد. پول، شرِّ لازم برای رسیدن به خیر متعالی است. از یکسو، با در نظر داشتن تمام سودهای درختان، انگار پول واقعاً از آنها سبز میشود؛ امّا با توجه به همهی عوامل علیه آن، درختان روی پول رشد میکنند.
درختان نه تنها سودمند که سودآور هم هستند. آنها کربن را دور و باران و آلایندهها را جذب میکنند و به جای آن اکسیژن، سایه و خنکی میبخشند، همچنین روانتان را نیز پاک میکنند. امروزه رشد جمعیت شهری منجر به افزایش ریزگردهای آلاینده شده است. تغییرات اقلیمی روزبهروز بدتر شده و باعث هجوم موجهای گرما میشود که مهمترین ضرر این گرما، مرگومیر است. درختان یکی از بهترین سرمایهگذاریهای شهری برای شهری سالم و به دور از آسیب و بلا و گرفتاری بهشمار میآیند.
درختان درواقع تنها راهحل مؤثر و مقرونبهصرفه برای اوضاع وخیم کیفیت هوا و افزایش دما در مناطق شهری هستند. بعضی از شهرهای بزرگ جهان تنها با سرمایهگذاری ۴ دلار به ازای هر نفر در زمینهی درختکاری میتوانند بهداشت عمومی جامعه را بهطور چشمگیری افزایش دهند. درختانِ کنارِ خیابان، بر کاهش آلودگی و گرما در کلانشهرهای متراکم و پرجمعیت اثر مستقیمی میگذارند.
چراکه فایدهی درختان به تعداد زیادی از آدمها در هر 1.5 کیلومتر مربع میرسد و هزینههای آن نسبتاً مقرون به صرفه است. به عنوان مثال در شهر «پکن» غلظت ذرات معلق آلاینده زیر 2.5 میکرون است، ذراتی که از ماشینها، کارخانهها و دستگاههای گرمایشی منتشر و بهراحتی وارد ریهی انسان میشود، برآورد شده که عامل مرگ سالانه 3.2 میلیون نفر در جهان هستند. این ذرات در موقعیتهای مختلفی تا ۶۰۰ میکروگرم در هر مترمکعب اندازهگیری شده است.
طبق اعلام سازمان بهداشت جهانی میزان متوسط «سالم» روزانهی این ذرات ۲۵ میکروگرم در هر مترمکعب است. در گزارش سازمان حفاظت از محیطزیست اینطور آمده که برگهای درختان میتوانند ۷ تا ۲۴ درصد از این آلایندهها را در محدودهای در حدود ۱۰۰ متر به خود جذب کنند.
با افزایش 2.9 میلیون دلاری سرمایهگذاری در کاشت درختان خیابانی، ساکنان «پکن» شاهد کاهش بیش از ۱ میکروگرم از ذرات 2.5 میکرونی در مترمکعب در هر ۲۴ ساعت هستند؛ حتّی برخی از مردم کاهش بیشتری، بیش از ۱۰ میکروگرم در مترمکعب را میبینند. بیش از دو میلیون نفر نیز از کاهش 2 درجهای هوا در فصل تابستان لذت میبرند.
درختکاری و درختبانی در شهرهای فقیرتر، آلودهتر و متراکمتر میتواند بهصرفهتر هم باشد و نیز شاهد بازگشت سرمایهگذاری در آن خواهیم بود. درختکاری و مراقبت هدفمند از درختان میتواند منجر به کاهش مؤثر و محلی در آلایندههای مضر باشد. مثلاً در «لسآنجلس»، شهری که با چالش گرما، خشکسالی و وارونگی متناوب هوا مواجه است، متوسط بازگشت سرمایه حاصل از درختکاری در حد استانداردهای جهانی است؛ امّا محققان معتقدند در تعدادی از محلات متراکمتر، مانند «لسآنجلس مرکزی»، «سانتا مونیکا» و «لانگبیچ» افزایش درختان تأثیر زیادی خواهد داشت.
در این گزارش برآورد شده که با سرمایهگذاری سالانه 6.4 میلیون دلار در کاشت درختان خیابانی، برای حدود ۴۰۰ هزار نفر دمای هوای تابستان 2 سانتیگراد و ذرات 2.5 میکرونی بیش از یک میکروگرم در مترمکعب کاهش خواهد یافت؛ حتّی بدون در نظر گرفتن دیگر مزایای متعدد درختان شهری، کاهش دمای هوا و ذرات معلق، حاکی از توانایی درختان برای کاهش نرخ مرگومیرِ ناشی از موجهای گرما و آلودگی هوا است.
همچنین با افزایش دمای زمین، یکی از مهمترین چالشهای محیطی و سلامت عمومی در شهرها، رشد جزایر حرارتی شهری است. در این پدیده، بهدلیل انباشت سطوح سخت، آسفالت، بتن و بامهای تیره، عدم تهویه کافی و کمبود پوشش گیاهی، دمای مناطق شهری بهطور میانگین بین ۱ تا ۷ درجه بیشتر از مناطق اطراف ثبت میشود.
پوششهای آسفالتی گسترده و تیرهرنگ، تراکم بالای ساختمانِ بدون تهویه طبیعی، نبود سایهانداز طبیعی، کاهش فضاهای سبز و سطوح نفوذپذیر برای جذب آب باران، استفاده گسترده از مصالح با ضریب بازتاب پایین، از عوامل طراحی شهری و معماری نادرست است که باعث تشدید گرما میشوند. چه باید کرد؟ آیا طراحی شهری راهکار عملی و سادهای برای کاهش حرارتی شهرها در فصل تابستان دارد؟
بله. افزایش فضای سبز و سایه در پیادهروها و میدانها، طراحی سقفها و نمای ساختمانها با پوشش سبز یا رنگهای بازتابدهنده نور، بهکارگیری آبنما و جریان آب جهت کاهش دمای محسوس، طراحی خیابانها با عرض مناسب برای تهویه طبیعی و استفاده از مصالح با بازتابش بالا در پیادهروها و معابر میتواند یک بازنگری کلی در طراحی فضاهای شهری باشد.
بازنگری در طراحی تابستانه شهرها از منظر اقلیمی نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی است. مدیران بسیاری از شهرها هزینههای طراحی تابستانهی شهرها را جدای از هزینههای بخش سلامت میدانند؛ اما مسئولین باید ارتباط بین این دو مقوله را درک کنند. این موضوع از این جهت مهم است که امروزه توسعهشهری و ساختوساز جای فضای سبز را گرفته و ما با کاهش پوشش جنگلی، شهرهایمان را در برابر گرمای تابستانه تابآور نکردهایم.
* دانشآموخته مطالعات شهری