وحیده اسماعیلی – گوهر یوسفزاده/ شامگاه گذشته 16 شهریورماه؛ بارش شدید باران، خیابانهای رشت را در نوردید، ماشینها در آب شناور شدند، منازل برخی شهروندان دچار آبگرفتگی و خسارت شدیدی دید و مخلوطی از آبهای سطحی با فاضلاب در سطح معابر اصلی شهر جاری شد.
عدم لایروبی و کارایی شبکه جمعآوری آبهای سطحی رشت بهعنوان یکی از مهمترین تاسیسات و زیرساختهای شهری و نیز فرسودگی و کمبود شبکه فاضلاب در برابر بارش شدید 89 میلمتری، منجر به کاهش عملکرد شبکه جمعآوری آبهای سطحی و پسزدگی فاضلاب، آبگرفتگی معابر برای شهروندان رشتی شد.
این اتفاقات در شرایطی رخ داد که تمام هم و غم مدیریت شهری رشت طی ماه پایانی تابستان و پیش از شروع فصل بارشهای موسمی بر نمایش آسفالت معابر قرار گرفته بود و مدیران اجرایی هیچ برنامه پایدار، منسجم و مدونی برای مهار بارشها و مدیریت اصولی آبهای روان نداشتند.
درحالی که از ماهها پیش، کارشناسان هواشناسی نسبت به فعال شدن پدیده النینو و وقوع بارشهای سنگین در شهریور و مهرماه سال جاری هشدار داده بودند اما طبق شواهد میدانی و گزارش شهروندان هیچ اقدام قابل توجهای از سوی شهرداریهای مناطق برای لایروبی و پاکسازی شبکه هدایت آبهای سطحی و فاضلاب در این شهر دیده نشد.
***
شهر رشت از پربارانترین شهرهای گیلان است. تعداد روزهای بارندگی در رشت 138 روز و میانگین بارش در سالهای 1403-1404 در رشت براساس ثبت آمار ایستگاههای هواشناسی 1500 میلیمتر بوده که در سال 1404-1405 کمتر از 1000 متر ثبت شده است. این آمار حاکمیت دوره خشکسالی را طی این سالها درگیلان نشان میدهد. طبق گزارشات موجود هواشناسی رتبه کمترین میزان بارش در حوزه آبریز طی این مدت نیز متعلق به رشت بوده است. دراین میان عواملی همچون پدیده تغییر اقلیم و جابجایی فصلها و افزایش دما نیز میزان وقوع آبگرفتگی در شهر رشت را کاهش داد. همه این عوامل در کنار هم موجب شد، مدیریت معضلِ روانابهای سطحی برای مدیران شهری رشت کم اهمیت جلوه داده شود.
طی سالهای گذشته عواملی همچون پدیده تغییر اقلیم و جابجایی فصلها و افزایش دما باعث کاهش وقوع آبگرفتگی در رشت شد که در نهایت مدیریت معضلِ روانابهای سطحی را برای مدیران شهری کم اهمیت جلوه داد
بارش شدید 16 شهریورماه ثابت کرد؛ عدم ساماندهی شبکه آبهای سطحی و فاضلاب در شهر پربارانی چون رشت همچنان از مشکلات درجه اول این شهر است که در لابلای معضل ترافیک و ساخت و سازهای نامتوازن ویژه کلان شهرها گم شده است.
به عقیده کارشناسان؛ دلایل اصلی وقوع آبگرفتگی اخیر را میتوان در افزایش سطوح نفوذناپذیر حوضه رودخانه های سیاهرود و گوهر رود، افزایش املاح درون رودخانه ها، نبود اگو و لولهگذاری مناسب در سطح شهر و افزایش نفوذناپذیری سطح در اثر آسفالت، بتن ، ساخت و ساز، کمبود فضای سبز جستجو کرد.
از این رو نیاز به بهبود شرایط زهکشی حوضههای شهری و لولهگذاری به منظور کمک به افزایش سرعت تخلیه آب و جلوگیری از بالا آمادگی و جمع شدن آن در معابر و میادین اصلی رشت از ضروری ترین زیرساختهای شهری رشت است.
دو دهه پروژه نیمه کاره بانک جهانی و خشکسالی
در سال 1386 مطالعاتی در حوزه روانابهای شهری رشت، دلایل و چگونگی و برنامهریزی به منظور طراحی سیستمهای جمعآوری و هدایت آن انجام و 3 فاز امکان پذیری، طراحی نهایی و نظارت واجرا برای آن انجام شد. عملیات اجرایی این طرح برای 5 سطح حوزه گلسار، علی آباد، رشتیان، باقرآباد و ساغری سازان در نظر گرفته شد.
طی این برنامه ریزی؛ مهمترین مشکلات سیستم جمعآوری آبهای سطحی که در سال 88 نیز از سوی استانداری هم مورد تاکید قرار گرفت شامل: عدم وجود شبکه جمع آوری وهدایت آب های سطحی، عدم تطابق اجزا سیستم شبکه جمع آوری فاضلاب موجود با استاندارد شبکه جمعآوری آبهای سطحی شهری، عدم توانایی هیدرولیکی شبکه فاضلاب موجود در جمعآوری و انتقال رواناب ناشی از بارندگی به دلایل فرسودگی و قدمت طولانی، تخریب در اثر انجام عملیات ساختمانی و حفاریهای مربوط به پروژههای عمرانی، نفوذ ریشه درختان در شبکه، ورود زباله و آشغال و برگ درختان، توسعه همه جانبه رشت و افزایش سطوح غیرقابل نفوذ شهری، رسوب گذاری و عدم لایروبی پایین دست در رودخانههای گوهررود و سیاهرود، نابودی پوشش گیاهی مناطق جنگلی و در حوضههای مشرف به شهر رشت و تجاوز به حریم رودخانههای گوهررود و سیاهرود اعلام شد.
در همان مقطع اقداماتی در زمینه مدیریت رواناب سطحی و ساماندهی فاضلابهای خانگی و شهری، ساخت تصفیه خانه فاضلاب کماکل واقع در جاده پیربازار با حمایت مالی بانک جهانی انجام گرفت و لوله گذاریهایی نیز در نقاط مختلف شهر انجام شد. اما اجرای این پروژه بعد از حدود دو دهه نیمه کاره رها شد و همزمان به دلیل با کاهش میزان بارندگیها و تغییر سیاستهای استان و تمرکز بر پتانسیل گردشگری و زیرساخت های ترافیکی رشت، موضوع مهار و مدیریت روان آبها به حاشیه رانده شد.
با اعلام سازمان هواشناسی مبنی بر اتمام دوره خشکسالی و شروع دوره ترسالی در استانهای مختلف بویژه گیلان از روزهای پایانی اسفندماه 1404، کامل نبودن لوله گذاری های سطحی در رشت، عدم لایروبی و پاکسازی سالانه بیشتر معابر و مناطق مهم و آبگیر شهر، خبرنگار مرور در تحقیقات و مصاحبه حضوری با مدیران عمرانی مناطق 5 گانه شهرداری رشت به بررسی این موضوع پرداخت.
لازم به ذکر است؛ شهرداری منطقه 1 رشت از گفتگو خودداری کرد. اما سایر مدیران عمرانی مناطق مختلف شهرداری به سوالات مرور در خصوص میزان مساحت لوله گذاری جمعآوری آبهای سطحی، مناطق مستعد آبگرفتگی شهر، پروژه های ناتمام ، مناطق اتصال شبکه آبهای سطحی با شبکه جمع آوری فاضلاب و عقب ماندگی از استانداردهای کشوری پاسخگو شدند.
بارش شدید 16 شهریورماه ثابت کرد ساماندهی آبهای سطحی و فاضلاب در شهر پربارانی چون رشت همچنان از مشکلات درجه اول این شهر است که در لابلای معضل ترافیک و ساخت و سازهای نامتوازن ویژه کلان شهرها گم شده است
آمار دقیقی از لولهگذاری نداریم
«توحیدی» ناظر عمرانی شهرداری رشت در گفتگو با مرور؛ مناطق لوله گذاری شده رشت برای جمع آوری آبهای سطحی را آج بیشه، سمیه 12 و پستک مسیر دانیال شمال، کوچه های 17 و 25 اعلام کرد و افزود: در رشت لولهگذاری آبهای سطحی به فاضلاب انجام نمیشود. منتهی در برخی نقاط به صورت غیرقانونی وصل هستند و در هسته مرکزی شهر که امکان لوله گذاری وجود ندارد اما مسیر آبهای سطحی و فاضلاب یکی است.
وی ضمن تاکید بر لایروبی سالانه در شبکه هدایت آبهای سطحی با بیان اینکه برخی مناطق رشت درگیر هستند افزود: در برخی نقاط حتی شبکه فاضلاب آبفا که لایروبی برعهده خود آنهاست از سوی معاونت عمرانی شهرداری لایروبی انجام شد تا خطر آبگرفتگی کاهش بیابد.
توحیدی در خصوص لولهگذاری هدایت آبهای سطحی کل مناطق رشت اضافه کرد: گزارشات مناطق 5 گانه شهرداری به دست شهرداری کل نمیرسد و آماری دقیقی موجود نیست.
وی در ادامه اظهار داشت: سال گذشته پروژه های لوله گذاری هدایت آبهای سطحی در مناطقی از مسیر جاده تهران تا آرامستان، بلوارلاکان و 16 متری سمیه، حوزه منطقه 3 خیابان پرند، کوچه پورنیا، آج بیشه سمیه12، یک مسیر اجرایی شد.
توحیدی، مهمترین مشکل آبهای سطحی در رشت را تراکم شهری، معابر جدید و اتصال خطوط فاضلاب با آبهای سطحی عنوان کرد.
**
بودجه برای لولهگذاری های جدید نداریم
«اورنگ رسولی» مدیرعمرانی شهرداری منطقه 4 رشت نیز به مرور اظهار کرد: خوشبختانه در محدوده منطقه 4 در روزهای بارانی آبگرفتگی نداشتیم و کلیه نقاط شناسایی شده مستعد را در دو سال اخیر برطرف کردیم. برای امسال نیز لوله گذاری معابر اصلی رشتیان- افتخاری در دستور کار این منطقه قرار دارد و شبکه هدایت آبهای سطحی و معابر فرعی از طریق سیستم فاضلاب شهری انجام میشود.
رسولی درباره اتصال اگوی فاضلاب به آبهای سطحی گفت: اتصال اگوی فاضلاب به شبکه هدایت آبهای سطحی خلاف مقررات است. تاکنون همه پروژههای لولهگذاری در این منطقه انجام شده و پروژه جدید برای 1405 نداریم. چون بودجه جدید و فهرست بها به ما ابلاغ نشده است.
عملکرد عمران شهرداری منطقه 4 در خصوص جلوگیری از آبگرفتگی:
| عنوان فعالیت | 1401 | 1402 | 1403 | 1404 |
| لایروبی رودخانه ها و کانالها1401 | مترمکعب18750 | متر مکعب27197 | ||
| لوله گذاری جهت هدایت آبهای سطحی1401 | 57متر | 210 | 1370مترطول | 1900مترطول |
| لوله گذاری منهولها | 1150متر طول | 2410مترطول | 2550مترطول |
ورود زبالههای شهری در شبکه آبهای سطحی
در ادامه یکی از کارشناسان شهرداری منطقه 2 رشت که از ذکر نامش خودداری کرد درباره پروژه لوله گذاری آب سطحی این منطقه اظهار کرد: سال گذشته مشکلات آبگرفتگی این منطقه در محلات ضیابری، بیستون از سمت سعدی، اطراف تختی، ساغری سازان، مطهری، لاکانی برطرف شد. فقط در محله مسگران 300 متر لوله گذاری داشتیم. اما امسال پروژهای شروع نکردیم چون بودجهای به ما تخصیص ندادند.
توحیدی، ناظر عمرانی شهرداری: مهمترین مشکل آبهای سطحی رشت، تراکم شهری، معابر جدید و اتصال خطوط فاضلاب با آبهای سطحی است. در برخی نقاط نیز شبکه آبهای سطحی و فاضلاب به صورت غیرقانونی متصل هستند
رسولی با بیان اینکه متاسفانه گرفتگی فاضلابهای شهری توسط آبفا لایروبی نمیشود و شهرداری این وظیفه را برعهده گرفته اظهار کرد: سال گذشته خیلی درگیر این موضوع بودیم. برخی نقاط زبالههای شهری داخل فاضلاب وارد و مشکل ساز میشود.
شبها در خیابان شریعتی که بساط دستفروشان قرار دارد، ظرف آب معدنی، پلاستیک، سبزی، خمیر و آرد نانواییها و رستورانها وارد مسیر فاضلاب میشود. بعنوان مثال در خیابان بیستون به اندازه 220 متر آرد و خمیر نانوایی را از فاضلاب خارج کردیم. مقابل مرغ فروشیها و قصابیها آشغال گوشت به وفور وارد راه فاضلاب میشود.
متاسفانه درمکانهایی که شبکه آبهای سطحی وجود دارد فاضلابها گرفتگی دارند. آبفا در برخی نقاط انشعابات فاضلاب را به آبهای سطحی متصل کرد که این اقدامات منجر به شکستگی لولهها و ورود فاضلاب به آبهای سطحی ودر نهایت بالازدن فاضلاب و آبگرفتگی شد.
موضوع آبهای سطحی اولویت دوم و سوم شهرداری است
«منوچهر غفاری» مدیریت عمران شهرداری منطقه 3 نیز در خصوص لوله گذاریهای انجام شده در این منطقه شهری گفت: متاسفانه لولهگذاری شبکه هدایت آبهای سطحی دراین بخش کامل نیست و لایروبی و پاکسازی سالانه انجام نشده است.
وی با اشاره به اینکه شهرداری درسال1395 قراردادی را با محوریت معاونت عمرانی مرکز به ارزش 60میلیارد تومان امضا کرد اظهارداشت: با اجرای این قرارداد بخش قابل توجهی از مشکلات آبگرفتگی رشت در مسیرهای اصلی و مواصلاتی مانند بلوار معلم و قلیپور، بلوارانصاری، احمدزاده و کمربندیها اکثرا رفع شد.
غفاری با بیان اینکه براساس نقشه راهی که شهرداران سابق تدوین کردند به واسطه موازی کاری، کمبود منابع، حل نسبی مشکل دفع آبهای سطحی دریک بازه ده ساله اجرایی شد اما در دوره فعلی به دلیل اینکه مشکل ترافیک رشت نسبت بقیه معضلات شهر حادتر بود، سیاستگذاری مدیریت شهری به سمت حل مشکلات ترافیکی رفت.
متاسفانه براساس طرح جامع رشت تا الان باید دو تا رینگ اصلی میداشتیم. اما این پروژه تا قبل از شورای دوره ششم یا ابتر ماند یا ناقص اجرا شد. در نتیجه موضوع آبهای سطحی اولویت دوم و سوم شهرداری شد.
مدیرعمران منطقه 3 با اشاره به اینکه غالبا تا 60 تا 70 درصد در مسیرهای اصلی رشت از حیث دفع آبهای سطحی کار اجرایی انجام شده افزود: 30 درصد باقی مانده در مسیرهای اصلی و بخش قابل توجه ای از معابر مواصلاتی هستند که شناسایی و مطالعه شدند.
مدیرمنطقه 2: درمکانهایی که شبکه آبهای سطحی وجود دارد فاضلابها گرفتگی دارند.آبفا دربرخی نقاط انشعابات فاضلاب را به آبهای سطحی متصل کرد که این اقدامات منجر به شکستگی لولهها و ورود فاضلاب به آبهای سطحی ودر نهایت بالازدن فاضلاب و آبگرفتگی شد
درحال حاضر بلوار امام رضا و بخشی از کمربندی مدرس، فاقد شبکه هدایت آبهای سطحی هستند. این مناطق تنها بازماندههای طرح احداث و احیای شبکه آبهای سطحی شهر رشت در طرح بانک جهانی هستند، زیرا درحال حاضر هزینهها بالا رفته و درآمدها کاهش پیدا کرده و شهرداری قادر نیست همزمان 6 پروژه مختلف عمرانی را انجام بدهد و فعلا توجه خود را بر حل معضل ترافیک گذاشته است.
این مدیر منطقه 3 شهرداری رشت تصریح کرد: حل مشکل دفع آبهای سطحی و احیای رودخانهها چه الان و چه در 50 سال آینده به تنهایی در قدرت اجرای شهرداری رشت نیست و نیاز به بودجه 25 تا 50 همتی دارد که باید نمایندگان و مسولان استانی در بودجه کشور این مساله را قرار دهند.
شهرداریهای مناطق 5 گانه رشت؛ یکی از معضلات آبها سطحی را فرسودگی و شکستگی لولههای فاضلاب عنوان کرده که با آب سطحی مخلوط و مسیر راه آب سطحی را میگیرد. در کنار آن عدم لایروبی و فرسودگی لوله های فاضلاب از دیگر مواردی بود که از سوی آبفا مورد کم توجهی قرار گرفته است.
از اینرو در تماس با «ابراهیمی» کارشناس بخش مهندسی آبفا مشکلات شبکه جمع آوری فاضلاب شهری و عدم لایروبی را جویا شدیم.
وی مناطق لوله گذاری شده و درحال بهره برداری فاضلاب رشت را محله های گلسار، میرابولقاسمی، ۲۰ متری گاز، فخب، شهرک فرهنگیان، بخشی از پاسکیاب ، نخود چر و عینک اعلام کرد و افزود: لولهگذاریهای خیابان توانبخشی تختی و بلوار انصاری بزودی در مدار بهره برداری قرار میگیرند.
شهرداری تنها مقصر آبگرفتگی نیست
غفاری در ادامه با گله از مقصر دانستن شهرداری رشت در وقوع آبگرفتگی گفت: متاسفانه براساس یکسری پروپاگاندا که توسط برخی از دستگاههای مختلف اتفاق افتاده، تمام تقصیرها را متوجه شهرداری رشت میدانند در حالیکه ما در رشت دو رودخانه داریم که در تملک آب منطقهای است. شهرداری هر سال 2 میلیارد برای لایروبی رودخانه هزینه میکند. درحالی که در رسالت آن نیست. متولی آب منطقهای است. حتی لایروبی شبکه فاضلابهای شهری و سنتی از اصلی ترین وظایف آب و فاضلاب است و ارتباطی به شهرداری ندارد.
وی با بیان اینکه کمترین منهول شهر رشت در عمق 2 تا 3 متر است و لولههای آبهای سطحی در معابر اصلی سایز 800 و در معابر فرعی سایز 600 نیستند. این لولهها به واسطح شیب هیدرولیکی که دارند و حجم دبی آبی که میتوانند هدایت کنند امکان مسدود شدن ندارند و نیاز به لایروبی ندارند. لایروبی برای لولههای فاضلابی است که پسماند دارد. پسماند فاضلاب انسانی نشست و رسوب کرده و مسیر لوله را مسدود میکند.
غفاری درباره محلهای لوله گذاری شده آبهای سطحی اضافه کرد: بخشی از محور بلوار کمرنبدی مدرس، بخشی از محور کمربندی خرمشهر، مسیرهایی در خیابان شهدا لولهگذاری صورت گرفته است. معابر شهر رشت نیاز به احداث پروژه های سطحی دارد. در همین مسیرهای نام برده شده اگر تردد کنید آبگرفتکی چشم گیری نمیبینید. حجم آبگرفتگی در قلیپور و معلم اتفاق میافتد.
مدیرعمران منطقه 3: براساس نقشه راهی که شهرداران سابق تدوین کردند به واسطه موازی کاری، کمبود منابع، حل نسبی مشکل دفع آبهای سطحی دریک بازه ده ساله اجرایی شد اما در دوره فعلی به دلیل اینکه مشکل ترافیک رشت نسبت بقیه معضلات شهر حادتر بود، سیاستگذاری مدیریت شهری به سمت حل مشکلات ترافیکی رفت
غفاری راه حل مشکلات رشت را در بومی دیدن معضلات دانست و گفت: در تمام شهرهای کشور شبکههای آبهای سطحی براساس شرایط زیستی و ژئو اقلیمی سنجیده میشود. غیر از شهرهای حاشیه دریای خرز که نمونه قابل قیاسی نداریم. برآیندها نشان میدهد که شرایط رشت به نسبت دهه نود و نسبت به تناسب شهرهای همجوار در وضعیت بهتری است. باید شرایط مشابه شرایط اقلیمی شهر رشت پیدا کنیم و بسنجیم. چون شبکه آبهای سطحی یک لوپ است و باید بصورت شبکه دیده شوند.
متاسفانه در یکسری محلات فرعی بصورت غیر قانونی شبکه فاضلاب به شبکه آبهای سطحی وصل شده. از سوی دیگر آبفا به وظیفه خود عمل نکرده و چون فاضلاب برخی محلات دفع نمیشد آمدند به صورت غیر قانونی لولههای فاضلاب را به شبکه آبهای سطحی شهرداری متصل کرده است که البته این لولهها قابل شناسایی و جمعآوری است.
ابراهیمی همچنین از محلات حمیدیان، بخشی از معلولین، استقامت و بسیاری از مناطق مرکز شهر رشت، فلسطینو بلوار انصاری نام برد که دارای شبکه فاضلاب بهداشتی هستند ولی خارج از مدار بهره برداری قرار دارند.
در ادامه «مرتضی فریدخواه» مدیردفتر فاضلاب معاونت بهرهبرداری آبفای گیلان در خصوص مناطق لوله گذاری شده و تعویض لولههای فاضلاب در رشت به مرور اظهار کرد: مناطق بلوار شیون فومنی (آسایش7)، حمیدیان (تابان اقدامی، رزمندگان، شهید بابایی)، پل طالشان، شهرک فجر، خیابان رسالت، کوی امام رضا، پیرسرا در اولویت اصلاح و بازسازی و تعویض لولههای فاضلاب قرار دارند.
وی همچنین بیشترین حوادث در شبکه فاضلاب، خرابی و بالازدگی فاضلاب را در مناطق کوی حسینی، فرهنگیان، استاد معین، آسایش، باهنر، گلها، حبیب زاده، شهرک فجر، پیرکلاچای، دیانتی، بلوار خرمشهر، کسبخ، حمیدیان، معلولین، سردار جنگل، آزادگان عنوان کرد و افزود: مناطق احمدگوراب، صف سر و ولکس فاقد شبکه فاضلاب و اگو هستند.
و مناطق رشتیان، گلسار، شهرک فجر، فلسطین، پل عراق، پارک شهر و معلولین از جمله مناطقی هستند که همواره در هنگام بارندگیهای شدید، آبهای سطحی با آب فاضلاب در آنها مخلوط شده و بالا میزند.
فریدخواه در خصوص مشکل محله صفه سر و آزادگان گفت: در این مناطق شبکههای قدیمی فاضلاب و آبهای سطحی قرار دارد که به صورت مشترک استفاده میشود و با توجه به قدیمی بودن و ظرفیت ناکافی برای انتقال همزمان آبهای سطحی و فاضلاب، نیازمند اجرای شبکه آبهای سطحی و اجرای طرح بهداشتی فاضلاب هستند.
مدیردفتر فاضلاب معاونت آبفا: دربرخی مناطق رشت، شبکههای فاضلاب و آبهای سطحی قدیمی است و به صورت مشترک استفاده میشوند. با توجه به قدیمی بودن و ظرفیت ناکافی برای انتقال همزمان آبهای سطحی و فاضلاب، نیازمند اجرای شبکه آبهای سطحی و اجرای طرح بهداشتی فاضلاب هستند
بررسیهای انجام شده از شهرداریها و گفتگو با کارشناسان حاکی از آن است که مساله آبهای سطحی بهرغم اینکه هر ساله مشکلاتی را برای شهروندان ایجاد میکند از اولویت های اصلی مدیران شهری خارج شده است.
همچنین فرسودگی لولههای فاضلاب شهری و مخلوط شدن آبهای سطحی و فاضلاب و سرگردانی آب در خیابانها و معابر پس از هر بارندگی و ورود آبهای آلوده به خانههای مردم از معضلات بسیار مهم این شهر است. اگرچه شرکت آب و فاضلاب اقداماتی را برای ساماندهی فاضلاب در داخل شهر شروع کرده اما این موضوع نیازمند توجه جدی مدیران آبفا و مدیران عمرانی شهرداری است که این مساله را مشکل آبفا و جدا از شهرداری میدانند درحالی که مساله ساماندهی آبهای سطحی و آب و فاضلاب به یکدیگر نزدیک بوده و نیازمند برنامهریزی و چارهاندیشی مشترک هستند.