در میانِ زندگی روزمره، وقتی پرندهای از بالای سرمان رد میشود، معمولا چندان به اینکه از کجا آمده یا به کجا میرود، نمیاندیشیم. مشغلههای روزانه آنقدر زیاد است که لحظاتی برای مکث و نگاه به آسمان، نادرند.
گاهی یک پرستو توجهمان را جلب میکند یا لکلکی روی دودکشِ همسایه مینشیند و ما چند ثانیه نگاهش میکنیم و بعد به کار خود بازمیگردیم. اما همین پرندهها، هر سال دو بار سفری طولانی را آغاز میکنند. سفرهایی که گاه از هزاران کیلومتر فراتر میرود. از سرما به گرما و از یک قاره به قارهای دیگر و ما از خطرهایی که در این راه در کمینشان است، بیخبریم.
به همین دلیل، هر سال دو روز در تقویم جهانی اهمیت ویژهای مییابد. دومین شنبهی ماه May در فصل بهار و دومین شنبهی ماه October در فصل پاییز. در سال ۲۰۲۶، این دو روز عبارتند از ۹ می (19 اُردیبهشت) و ۱۰ اکتبر (18 مهر).
این دو روز، «روز جهانی پرندگان مهاجر» نام گرفته است. نه برای آنکه صرفا جشنی تشریفاتی برپا کنیم یا پستی را در شبکههای اجتماعی به اشتراک بگذاریم و کار را تمام شده بدانیم. این روزها، یادآور این است که این سفیرانِ آسمان به کمک نیاز دارند.
شعار امسال میگوید:« Every Bird Counts – Your Observations Matterهر پرنده ارزشمند است-مشاهدات شما موثر است».
شاید در نگاهِ نخست، این شعار معمولی به نظر برسد اما در حقیقت خلاصه حقیقتی بزرگ است. تصور کنید یک روز صبح از پشت پنجره آشپزخانه، پرندهای را میبینید که تا پیش از آن، هرگز ندیدهاید. منقارش شکلی خاص دارد یا رنگ پرهایش با بقیه، متفاوت است. معمولا چه میکنید؟
شاید بگویید «چه قشنگ» و سپس به کار خود بازگردید. اما اگر همان لحظه، تلفن همراه خود را بردارید و عکسی بگیرید یا در دفترچهای یادداشت کنید که «امروز، ساعت هشت صبح در پارک محله، این پرنده را دیدم» در آن صورت دیگر تنها یک تماشاگر نبودهاید.
شما به شریکی کوچک در کاری بزرگ تبدیل شدهاید. این همان چیزی است که «مشارکت فعال» نام دارد؛ یعنی همکاری میان پژوهشگران و مردم عادی. شما بدون آنکه تخصصی داشته باشید، میتوانید قطعهای از پازلِ بزرگ حفاظت از پرندگان را کامل کنید.
برگزارکنندگان این روز جهانی میخواهند مردم درک کنند که پرندگان مهاجر، تنها عنصری تزیینی در طبیعت نیستند. آنها نشانههایی زنده از سلامت آب، خاک و هوای ما هستند. وقتی پرندهای از مسیر خود منحرف میشود یا دیر میرسد یا اصلا باز نمیگردد، یعنی چیزی در طبیعت بههم ریخته است.
شاید تالابی خشک شده، شاید برج بلندی باعث سردرگمی آنها شده، شاید هوا زودتر از معمول گرم شده و حشراتی را که باید تغذیه کنند، نرسیدهاند. بدون داده، نمیتوان فهمید مشکل از کجاست و این دادهها را تنها نهادهای دولتی جمع نمیکنند.
شما نیز میتوانید بخش مهمی از ماجرا باشید. همان دفترچه کوچک کنارِ پنجره، همان عکسی که میگیرید، همان یادداشتی که برای یک گروه محیطزیستی مینویسید، میتواند پرندهشناسی را در جای دوری از جهان یاری کند تا بفهمد چه اتفاقی در حال رخ دادن است.
فراتر از جنبه علمی، موضوع دیگری نیز وجود دارد. هنگامی که به پرندگان توجه میکنید، رابطهتان با طبیعت دگرگون میشود. دیگر از کنارِ یک گنجشک، بیتفاوت رد نمیشوید. برایتان اهمیت دارد که پرستوها زودتر آمدهاند یا دیرتر.
به تدریج، باغچه خود را بدون سمهای شیمیایی نگه میدارید، شبهایی که پرندگان مهاجرت میکنند، چراغهای اضافی خانه را خاموش میکنید تا گمراه نشوند، اگر خانه دارای پنجرههای شیشهای بزرگ است، برچسبی روی شیشه میچسبانید تا پرندگان به آن برخورد نکنند. اینها شاید کارهای بزرگی نباشند، اما این حس را القا میکنند که زندگی این پرندهها نیز به اندازه زندگی خودمان ارزشمند است. شاید هیچ اقدام مشخصی هم انجام ندهید، اما همینکه نگاهتان عوض شده، خودش یک قدم بزرگ محسوب میشود.
این دو روز بهاری و پاییزی که با نام «روز جهانی پرندگان مهاجر» شناخته میشوند، تنها به دو تاریخ، در تقویم اشاره نمیکنند. آنها مانند نسیم خنکی هستند که به ما میگویند سری به آسمان بزنیم. هیچکس از شما انتظار ندارد که میانِ اینهمه دغدغه، پرندهشناس شوید یا مدرک دانشگاهی پرندهشناسی دریافت کنید. تنها چیزی که خواسته شده این است که گاهی سرتان را بالا بگیرید و نگاه کنید.
ببینید کدام پرنده از فرازتان عبور میکند. شاید همان پرنده، سفیری از آسمان باشد که آمده است به شما بگوید: «من هنوز زندهام، اما به کمکت نیاز دارم» و شما تنها کسی هستید که میتوانید این پیام را ثبت کنید، چون هر پرنده ارزشمند است. بله، کوچک و بزرگش در شهر و روستا، در کویر و کنارِ دریا، هر پرنده ارزشمند است. زیرا زندگی؛ چه برای ما آدمیان و چه برای پرندگان، تنها یک بار اتفاق میافتد.