خاندان گیگاسری در محله کیاب رشت، گذر پیرسرا سکونت داشتند. از این خاندان، چهرههای سرشناسی برآمده و همچون هر انسانی، نیکی و بدشان در گذر زمان به جا مانده است. اجداد این خاندان در روایت شفاهی از قفقاز به گیلان آمدند. حال تنها نماد حضور این خاندان، دو عمارت تاریخی است که مهمترین آن عمارت «سعید خان گیگاسری» در محله پیرسرای رشت است که با حکم قضایی برای مزایده به فروش گذاشته شده است.
در سلسله گزارشهای آتی، خاندان گیگاسری معرفی خواهد شد. موضوع نوشتار نخست، معرفی بنایی است که اداره کل میراث فرهنگی آن را واجد ارزش بناهای میراثی تشخیص داد اما بیآنکه حمایتی برای حفظ و حراست آن شود، آرام و بیصدا فروریخت.
***
محله فعلی «پیرسرای رشت»، روایت روزگاری است که با مرکزیت رشت، خاندانهایی از فومنات در محدوده سبزه میدان و محله کیاب آن ساکن شدند و عمارتهایی برای خود ساختند.
برای بسیاری از شهروندان و گردشگران، رشت با میدان شهرداری معرفی میشود. با بارانهای همیشگی، خیابانهای خیس و غذاهای محلیاش. شهری که تصویرش در ذهن گردشگران با بوینم، صدای باران و حالوهوای آرام و نوستالژیک آن گره خورده است. تصویری که در نمایشنامههای «اکبر رادی» میخوانیم و حتی در آثار سینمایی نیز بازتاب یافته و چهرهای شاعرانه از مرکز گیلان ساخته است.
اجداد این خاندان در روایت شفاهی از قفقاز به گیلان آمدند. حال تنها نماد حضور این خاندان، دو عمارت تاریخی است که مهمترین آن عمارت «سعید خان گیگاسری» در محله پیرسرای رشت است که با حکم قضایی برای مزایده به فروش گذاشته شده است
اما رشتِ واقعی را نه در این تصویرهای آشنا، بلکه در محلههای قدیمی، کوچههای باریک و خانههای تاریخی آن باید جستوجو کرد. جایی که هنوز بقایای هویت اجتماعی و معماری این شهر نفس میکشد. عمارتهایی که روزگاری محل زندگی خاندانهای شناختهشده و اثرگذار بودند، امروز یکی پس از دیگری در سکوت، فرسایش و بیتوجهی رو به نابودی میروند.
در میان محلههای تاریخی رشت، «پیرسرا» از معدود محلههایی است که هنوز بخشی از بافت قدیمی خود را حفظ کرده است. گذر پیرسرا، مطابق نقشه دوره ناصری، در محله کیاب ـ قدیمیترین محله غرب رشت ـ قرار داشت. نام این گذر حتی در نقشه سال ۱۲۹۶ «اتحاد اسلام» نیز دیده میشود و نشانهای از قدمت و جایگاه آن در ساختار تاریخی رشت دارد.
پیرسرا با کوچههای باریک و پیچدرپیچ، خانههای قاجاری، دیوارهای آجری نمکشیده، دکانهای قدیمی و قهوهخانههای سنتیاش، هنوز بخشی از حافظه تاریخی رشت را در خود نگه داشته است. هرچند با احداث خیابان بیستون ـ یا همان «بهستون» ـ محله کیاب دوپاره شد و به تدریج گذر پیرسرا جای خود را به محله پیرسرا داد.
این محله سالها محل زندگی خانوادههایی همچون؛ شفیعی ماسوله، شیرازیزاده، اقدامی، غزنوی و گیگاسری بود. خاندانهایی که در تجارت، صنعت و مناسبات سیاسی و اجتماعی رشت نقش مهمی داشتند و بازخوانی زندگی و زمانه ایشان روایتگر بخشی از تاریخ شفاهی این شهر است.
با این حال، پیرسرا امروز بهتدریج درحال از دست دادن هویت تاریخی خود است. بسیاری از خانههای قدیمی یا تخریب شدهاند یا در وضعیت فرسودگی شدید قرار دارند. در میان این بناها، عمارت «سعیدخان گیگاسری» بیش از دیگر خانهها به چشم میآید.
رشتِ واقعی را نه در این تصویرهای آشنا، بلکه در محلههای قدیمی، کوچههای باریک و خانههای تاریخی آن باید جستوجو کرد. جایی که هنوز بقایای هویت اجتماعی و معماری این شهر نفس میکشد. عمارتهایی که روزگاری محل زندگی خاندانهای شناخته شده و اثرگذار بودند، امروز یکی پس از دیگری در سکوت، فرسایش و بیتوجهی رو به نابودی میروند
عمارتی که زمانی از بناهای شاخص پیرسرا و رشت محسوب میشد. اما امروز بخش زیادی از آن به ویرانهای خاموش تبدیل شده است. و به زودی آخرین ویرانه هایش نیز پس از مزایده فروش با بیل های مکانیکی خرد می شود.
خاندان گیگاسری از خانوادههای شناختهشده؛ «رودپیش، گیگاسر، الاسر و روستاهای اطراف فومنات» بودند. بنیان این خاندان در رشت را مرحوم «حاج میرزا مهدیخان گیگاسری» گذاشت. شخصیتی که زمینه شکلگیری و گسترش جایگاه این خانواده را در رشت فراهم کرد.
او در سال ۱۳۱۴ شمسی فوت کرد و در آرامستان نو شهر قم و در آرامگاه خانوادگی گیگاسری آرمیده است. از فرزندان او، یحییخان گیگاسری ـ پسر ارشد و برادر بزرگتر سعیدخان ـ نقش مهمی در تثبیت موقعیت اجتماعی خاندان گیگاسری در رشت داشت.
نام «یحیی خان گیگاسری» شاید برای پژوهشگران نهضت جنگل نیز آشنا باشد. تصویری تاریخی از میرزا کوچکخان، دکتر حشمت و اعضای نهضت جنگل در کسماء ثبت شده است. این قطعه عکس تاریخی در آذرماه ۱۴۰۳ از سوی موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی رونمایی شد. نام و دستخطی که در زیرنویس این عکس دیده میشود، پیش از هر چیز بیانگر پیوندی عمیق خاندان گیگاسری با تاریخ رشت است.
عمارت دیگر خاندان گیگاسری، متعلق به «یحیی خان» است. این عمارت در قلب پیرسرای رشت و با معماری پهلوی اول، نمادی از تحول در معماری پیرسراست. طراح این بنا مهندس یوسف سیمرغ بود که خود نیز از تبار قفقازی داشت و در مقطعی هم شهردار رشت میشود. این عمارت نیز از بناهای شاخص محله پیرسرا محسوب میشود و نمونهای از تلفیق معماری ایرانی با عناصر مدرن اوایل پهلوی بهشمار میرفت(۱)
پیرسرا با کوچههای باریک و پیچدرپیچ، خانههای قاجاری، دیوارهای آجری نم کشیده، دکانهای قدیمی و قهوهخانههای سنتیاش، هنوز بخشی از حافظه تاریخی رشت را در خود نگه داشته است
برادران دیگر یحییخان، از جمله «سعیدخان» و «ابوالحسنخان» نیز در محله پیرسرا، خانههایی ساختند و مجموعهای از عمارتهای خانوادگی را در این محله شکل دادند. این خانهها تنها محل سکونت این خاندان نبود، بلکه بخشی از هویت اجتماعی و فرهنگی رشت به شمار میرفت.
خانههایی برای رفتوآمدهای خانوادگی، نشستهای محلی و ثبت خاطرات نسلهای مختلف. اما با گذر زمان، بسیاری از این بناها یا تخریب و یا به حال خود رها شدند.
خانه «ابوالحسنخان» سالها پیش از دست رفت و جای خود را به آپارتمانی جدید داد. اکنون خانه «سعیدخان »نیز در آستانه نابودی کامل قرار گرفته است. وضعیت فعلی خانه سعیدخان، تصویری روشن از سرنوشت بسیاری از بناهای تاریخی رشت است. بخش عمده ساختمان به طور کامل فرو ریخته و از عمارت قدیمی، تنها بخشهایی از دیوارها، آوار و بقایای سازه باقی مانده است.
سقفها از میان رفتهاند، تیرهای چوبی پوسیده و شکسته شده است و بخشهای داخلی بنا از شدت ویرانی، دیگر قابل تشخیص نیست. آنچه امروز از این خانه دیده میشود، بیشتر به ویرانهای خاموش شباهت دارد تا یک بنای تاریخی.
پیرسرا امروز به تدریج درحال از دست دادن هویت تاریخی خود است. بسیاری از خانههای قدیمی یا تخریب شدهاند یا در وضعیت فرسودگی شدید قرار دارند. در میان این بناها، عمارت «سعیدخان گیگاسری» بیش از دیگر خانهها به چشم میآید
این روزها گردشگران و رهگذرانی که برای خرید صنایع دستی به گذر پیرسرا میروند، پردهای آویخته بر عمارتی نیمهجان در میانه محله میبینند که با حکم قضایی برای فروش به مزایده گذاشته شده است.
عمارتی که سالها قبل اداره میراثفرهنگی واجد ارزش تاریخی معرفی کرد اما عدم حمایت از حفظ و احیای آن، این بنا را به ورطه فراموشی سپرد و اکنون باید شاهد فروش و نابودی کامل عمارت سعید خان گیگاسری باشیم.
برای مطالعه بیشتر رجوع شود به کتابهای؛
-«نامها و نامداران گیلان»، جهانگیر سرتیپپور، انتشارات گیلکان
-«خانههای تاریخی رشت» مهری شیرمحمدی، نشر آهیل
بناهای تاریخی شناسنامه شهرند و حافظه ی جمعی ما چه غم انگیز که این شناسنامه ها در حال پاک شدند ممنون که یادآوری تلخ اما لازم را با ما به اشتراک گذاشتید
بناهای تاریخی شناسنامه شهرند و حافظه ی جمعی ما،چه غم انگیز که این شناستامه ها در حال پاک شدن است،ممنون که این یادآوری تلخ اما لازم را با ما به اشتراک گذاشتید.