هادی حقشناس استاندار گیلان، اخیرا در دیدار با محمد شکیبینسب معاون وزیر و مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی کشور، اعلام کرده که گیلان آمادگی دارد با همکاری این سازمان، ظرفیت پذیرش کالا در بنادر شمالی را به حداکثر برساند تا از این مدخل گیلان نیز به هاب اصلی صادرات و واردات منطقه تبدیل شود.
با اینحال نماینده عالی دولت در گیلان، مشخص نکرده که این ظرفیت تا چه اندازه و با فرض بر کدام امکانات و واقعیتهای میدانی تجارت بینالملل در حوزه ایران، روسیه و دیگر کشورهای اوراسیا قرار است افزایش پیدا کند. لزوم توجه به لایروبی بنادر گیلان، بهبود فرآیندهای گمرکی در بنادر و حمایت از سرمایهگذاری بخش خصوصی در ایجاد انبارهای مکانیزه و سیلوهای غلات از دیگر مواردی بوده که استاندار گیلان بر آن تاکید داشته است.
بنادر شمال 6 تا 7 درصد تجارت کشور را پوشش میدهند
تلاش برای ارتقای جایگاه گیلان در بخش تجارت و افزایش سهم استان در تولید ناخالص داخلی (GDP) همواره مورد تاکید مسئولان ارشد استان قرار داشته و دارد. اما برای رسیدن به این اهداف کلان، پیشنیازهایی جدی هم لازم است که در این خصوص کارشناسان اقتصادی، تحلیلهایی جدی ارائه دادهاند و معتقدند در حال حاضر بنادر شمالی برای تجارت، گزینه کاملی نیستند. مگر آنکه صفحه بازی تجارت در این محدوده با تغییرات بزرگ همراه شود.
کرانه دریای خزر از غرب گرفته تا شرق، فعالیت بنادر مختلفی را شاهد است. از بندر آستارا گرفته تا بندرانزلی و بندر نسل سومی کاسپین در گیلان و بعد از آن بندر نوشهر، فریدون کنار و بندر امیرآباد در مازندران. اطلاعات حال حاضر به ما میگوید در مجموع این بنادر در خط ساحلی خزر چیزی حدود 35 پست اسکله وجود دارد. طبق آمارهای رسمی، مجموع بنادر ما در شمال ایران از حیث ارزشی حدود 2 درصد و از نظر وزنی تنها چیزی در حدود 6 تا 7 درصد تجارت کشور را تحت پوشش خود دارند. به عبارت دیگر ارزش کالاهایی که در بنادر شمال جابهجا میشوند به نسبت وزنشان پایینتر است.
تا پیش از آغاز محاصره دریایی آمریکا علیه ایران که به سبب آن تردد و ورود و خروج در تمامی بنادر جنوب به شدت محدود شده است به غیر از بحث ترانزیت کالا، حدود 170 تا 180 میلیون تن کالا از این بنادر صادرات و واردات میشد. این در حالی است که حجم صادرات و واردات در بنادر شمال بسیار کمتر از 10 میلیون تن است.
میلیونها تن ظرفیتی که بلاتکلیف است
طبق تعریف سازمان بنادر در مجموع بنادر شمال ایران برای تجارت 130 میلیون تن ظرفیت اسمی دارند، اما در حقیقت هیچ استفادهای از آن نمیشود. همین وضعیت در بندر چابهار هم مشاهده میشود. بندری که ظرفیت اسمی تعریف شده آن 10 میلیون تن است اما تا قبل از آغاز دوره محاصره دریایی تنها از 2 میلیون تن ظرفیت آن استفاده شده و 8 میلیون تن ظرفیتش بلاتکلیف مانده است.
تحلیلهای کارشناسی میگوید؛ در بنادر شمالی از بنادر گیلان گرفته تا بنادر مازندران نیز همین وضعیت بلاتکلیفی مشاهده میشود. اما سوال اینجاست که چرا ما از این ظرفیت استفاده نمیکنیم؟ کارشناسان در این خصوص تحلیلهای متعددی دارند. اما عدهای از آنان معتقدند؛ علت عدم استفاده از ظرفیت بنادر شمال در تجارت این است که بازار آنها محدود است و تبادل کالا تنها به روسیه محدود میشود.
کشورهایی مانند جمهوری آذربایجان و ترکمنستان در این بخش نقشی ندارند. اگر واردات رول آهن و غلات از قزاقستان به بنادر شمالی را در نظر نگیریم در واقع بار زیادی برای تجارت از طریق بنادر شمالی وجود ندارد.
حجم تجارت ایران و روسیه تنها 2 میلیارد دلار
تنها در 10 ماهه 1404 یعنی تا قبل از آغاز جنگ 39 روزه یک میلیون و 650 هزار تن کالا در مجتمع بندرانزلی تخلیه و بارگیری شد. در بندر کاسپین هم ۷۷۰ هزار و ۷۲۸ تن کالا در مدت یکسال گذشته تخلیه و بارگیری شده است. این آمار و ارقام با توجه به ظرفیت اسمی هر یک از این بنادر خود گواه همه چیز است. به اضافه اینکه طبق اعلام اتاق بازرگانی مشترک ایران و روسیه، حجم تجارت دو کشور در سال گذشته تنها 2 میلیارد دلار بوده است.
در چنین فضایی و با این فرضی که تعریف شد اگر بهطورِ مثال قرار باشد در کنار بنادر شمال ایران چندین بندر کوچک دیگر هم در حاشیه دریای خزر احداث شود بار آنچنانی برای این بنادر وجود ندارد. بندر بهتنهایی بندر نمیشود. بندر به پسکرانه نیاز دارد و پسکرانه یعنی انبارهای متعدد و تجهیزات انتقال کالا از انبار به بندر و برعکس. به خصوص در شمال که بارندگی فراوان است و باید تما انبارها سرپوشیده باشند.
به علاوه اینها در این معادله تجارت باید جاده هم بهعنوان یک رکن اساسی وجود داشته باشد. این درحالی است که با فرض آزاد شدن حجمی از ظرفیت اسمی بنادر استان و شمال که به دلایلی( نبود بار مهمترین دلیل آن است) قفل ماندهاند، جادههای گیلان پاسخگو نیازها نیستند و با استانداردهای بینالمللی و حتی کشوری جهت نقل و انتقال بار فاصله زیادی دارند. از طرفی جاده کمربندی نیز برای اینکه کامیونهای متعدد حامل کالا و بار از داخل شهرهای استان تردد کنند و یک ارتباط دوطرفهای بین بنادر شمالی برقرار شود هم در این استان ایجاد نشده است.