حفاظت از جنگل، سرمایهگذاری برای امنیت آب، تنوع زیستی و آینده ایران؛
تا وقتی جنگل زنده هست، زندگی میماند
هشتم اَمرداد، روز جهانی جنگل، فرصتی است برای یادآوری یک حقیقت ساده اما فراموششده؛ جنگل فقط مجموعهای از درختان نیست. جنگل یک نظام زنده و پیچیده است که حیات انسان، آب، خاک، تنوع زیستی، اقلیم و حتی آینده اقتصادی و اجتماعی سرزمین به آن وابسته است. هر درختی که در جنگل میروید، بخشی از یک شبکه بزرگتر است؛ شبکهای که اگر آسیب ببیند، آثار آن نهتنها در عرصه جنگل، بلکه در شهرها، روستاها، رودخانهها، کشاورزی و زندگی میلیونها انسان نمایان خواهد شد.
در میان جنگلهای ایران، جنگلهای هیرکانی جایگاهی کمنظیر دارند. این جنگلهای باستانی که میلیونها سال در حاشیه جنوبی دریای خزر پایدار ماندهاند، یکی از ارزشمندترین میراثهای طبیعی کشور و جهان به شمار میروند. هیرکانی تنها یک جنگل نیست؛ حافظه زنده طبیعت ایران و یکی از مهمترین ذخایر ژنتیکی و زیستی منطقه است. این پهنههای سبز، زیستگاه گونههای ارزشمندی همچون پلنگ، خرس قهوهای، شوکا و بسیاری از گونههای پرندگان و دیگر جانوران هستند و نقش مهمی در حفظ تنوع زیستی کشور دارند.
اما اهمیت جنگلها فقط به تنوع زیستی محدود نمیشود. شاید مهمترین خدمتی که جنگل به جامعه انسانی ارائه میکند، نقشی باشد که در حفظ و تامین منابع آب دارد. جنگلها و پوشش گیاهی طبیعی، مانند اسفنجی بزرگ، بارشها را جذب میکنند، سرعت روانآبها را کاهش میدهند و آب را بهتدریج در خاک نفوذ میدهند. همین فرایند موجب تغذیه سفرههای زیرزمینی، پایداری چشمهها و رودخانهها و کاهش سیلابهای مخرب میشود. هر جا پوشش گیاهی از بین برود و خاک تخریب شود، آب نیز فرصت کمتری برای نفوذ پیدا میکند و نتیجه آن افزایش روانآب، فرسایش خاک، وقوع سیلابهای مخرب و در نهایت کاهش منابع آب خواهد بود.
در واقع، حفاظت از جنگل را باید بخشی از سیاست تامین امنیت آبی کشور دانست. نمیتوان از بحران آب سخن گفت، اما نقش جنگلها و مراتع را در چرخه آب نادیده گرفت. نمیتوان برای تامین آب میلیاردها تومان هزینه کرد، اما در برابر تخریب پوشش گیاهی و منابع طبیعی سکوت اختیار کرد. حفاظت از جنگل، یکی از کمهزینهترین و پایدارترین سرمایهگذاریها برای آینده آب کشور است.
جنگلها همچنین نقش مهمی در کاهش مخاطرات طبیعی دارند. پوشش گیاهی سالم میتواند از فرسایش خاک، رانش زمین و سیلابهای ناگهانی بکاهد و تابآوری سرزمین را در برابر تغییرات اقلیمی افزایش دهد. در شرایطی که کشور با خشکسالیهای پیدرپی، افزایش دما، تغییر الگوی بارش و وقوع بارشهای حدی مواجه است، حفظ جنگلها دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی برای سازگاری با تغییر اقلیم است.
با این همه، جنگلهای کشور همچنان با مخاطرات جدی روبهرو هستند. تصرف و تغییر کاربری اراضی ملی، ساختوسازهای بیضابطه، قطع درختان، چرای دام مازاد، جادهسازی، آتشسوزی، آفات و بیماریها و زمینخواریهای سازمانیافته، بخشی از تهدیدهایی هستند که آینده این اکوسیستمهای ارزشمند را نشانه گرفتهاند. در کنار این تهدیدها، تغییرات اقلیمی نیز فشار مضاعفی بر جنگلها وارد کرده و تابآوری آنها را کاهش داده است.
اما شاید یکی از مهمترین ظرفیتهایی که در سایه حفاظت از جنگلها میتوان به آن توجه کرد، مهاجرت معکوس و احیای زندگی در روستاها باشد. جنگل سالم میتواند بستر شکلگیری اقتصاد سبز، گردشگری طبیعی، بومگردی، صنایعدستی، بهرهبرداری پایدار از محصولات فرعی جنگل، کشاورزی پایدار و مشاغل سازگار با محیط زیست باشد. اگر حفاظت از منابع طبیعی با برنامهریزی اقتصادی و اجتماعی همراه شود، میتوان زمینه بازگشت بخشی از جمعیت به روستاها و مناطق کمبرخوردار را فراهم کرد. مهاجرت معکوس زمانی پایدار خواهد بود که روستا فقط محل سکونت نباشد، بلکه فرصت زندگی و درآمد پایدار نیز در آن وجود داشته باشد.
از این منظر، جنگل نه مانعی برای توسعه، بلکه یکی از پایههای توسعه پایدار است؛ مشروط بر آنکه نگاه ما از بهرهبرداری کوتاهمدت به مدیریت بلندمدت تغییر کند. توسعه واقعی زمانی محقق میشود که بتوانیم میان حفاظت از طبیعت، معیشت مردم و منافع اقتصادی تعادل برقرار کنیم.
امروز بیش از هر زمان دیگری باید پذیرفت که جنگلها متعلق به یک نسل، یک دولت یا یک دستگاه نیستند. آنها میراث مشترک همه ایرانیان و امانتی برای نسلهای آیندهاند. اگر امروز در برابر تخریب جنگلها سکوت کنیم، فردا تنها با از دست رفتن چند درخت مواجه نخواهیم بود؛ بلکه با کاهش منابع آب، افزایش سیلاب، فرسایش خاک، نابودی تنوع زیستی، تشدید مهاجرت روستایی و گسترش بحرانهای اجتماعی و اقتصادی روبهرو خواهیم شد.
روز جهانی جنگل، بیش از آنکه روزی برای تبریک و برگزاری مراسم باشد، باید روزی برای بازاندیشی در نسبت خود با طبیعت باشد. باید بدانیم هر هکتار جنگلی که حفظ میشود، بخشی از امنیت آبی، غذایی، زیستی و اجتماعی کشور نیز حفظ شده است.