وقتی از بناهای مسکونی گیلان سخن به میان میآید در ذهن بسیاری از ما خانههایی چوبی تداعی میشود با انبوهی از چوب و ایوانهای مشرف به حیاط، اما آنچه کمتر در معماری گیلان به آن اشاره شده، آجر است؛ ماده ای که همچون استخوانبندی و اسکلت اصلی بنا، نقشی خاموش اما حیاتی ایفا میکند.
آجر به عنوان یکی از بادوامترین و قدیمیترین مصالح ساختمانی در شکلگیری معماری گیلان تاثیری انکارناپذیر دارد. در اقلیم مرطوب و پرباران گیلان، این ماده به دلیل خاصیت منحصربهفرد خود یعنی دوام بالا در برابر رطوبت به مصالحی محبوب و کارآمد تبدیل شده است. از خانههای بومی و روستایی گرفته تا عمارتهای اعیانی، آجر همواره در ترکیب با چوب نقشی هوشمندانه ایفا کرده است.
در واقع، آنچه نقش آجر را در این اقلیم متمایز میکند، رویکرد هوشمندانه به کارگیری آن است. در مناطق گرمسیری، آجر اغلب به عنوان عنصری اصلی و نیز تزیینی در نما به کار میرود، اما در معماری گیلان عمدتا در لایههای سازهای و در لابهلای چوب و گل جای میگیرد. مقاومت فشاری آجر و خاصیت جذب و دفع تدریجی رطوبت از یک سو مانع از پوسیدگی سریع چوبها و از سوی دیگر سبب جلوگیری از ترک خوردن کاهگل میشود.
نمونههای این نوع معماری را هنوز هم در محلههای قدیمی رشت، مانند ساغریسازان و چلهخانه، یا حتی در روستاهای پلکانی منطقه جیرنده میتوان دید. در این اماکن بقایای دیوارهای آجری با ملاتهای سنتی گل، آهک و ساروج همچنان پابرجاست. در آن دوران، انواع مختلفی از آجر برای کاربردهای گوناگون استفاده میشد؛ از کفسازی گرفته تا فضاهای داخلی و بیرونی.
برای نمونه از آجر فشاری برای کفسازی محوطهها، ایوانها و فضاهای نیمهباز استفاده میکردند که هم از نفوذرطوبت زمین به فضاهای داخلی میکاست و هم نقش کفپوش را ایفا میکرد. همچنین از آجرهای نسوز محلی برای ساخت شومینههای سنتی و تنورها بهره میبردند که در آن زمان بسیار کاربردی بودند.
از مهمترین ویژگیهای آجر در معماری گیلان بهویژه در مناطق کوهستانی کاربرد آن در بامها به عنوان لایههای زهکشی است. در آن زمان، خردههای آجر را زیر بامهای مسطح گلی قرار میدادند تا آب باران به سمت کانالهای خروجی هدایت شود و از تجمع آب بر روی بام و ریزش سقف بنا جلوگیری شود.
بارزترین و شاخصترین بنای آجری گیلان که به عنوان بزرگترین قلعه آجری ایران شناخته میشود، بدون تردید قلعه رودخان است. این دژ عظیم در ۲۵ کیلومتری فومن، با مساحتی حدود ۲۰۶ هکتار و ۱۵۵۰ متر دیوار آجری، از بزرگترین قلعههای آجری ایران به شمار میرود. اگرچه قدمت این بنا به دوره ساسانیان باز میگردد، اما هنوز دیوارهای آجری و ۴۲ برج آن دستنخورده و پابرجا هستند.
متاسفانه امروزه با وجود قدمت طولانی و کارآمدی این مصالح در اقلیم گیلان، آجر به تدریج رو به فراموشی است. با ورود مصالح صنعتی نوین مانند بلوکهای سیمانی و آجرهای رسی صنعتی، دیگر از آن آجرهای بومی گیلان خبری نیست. این درحالیست که یافتهها و مطالعات نشان میدهد که در سالهای اخیر، آجرهایی که متناسب با رطوبت منطقه پخت و ساخته میشدند، تقریبا از چرخه تولید حذف شدهاند.
در شرایطی که ساختوسازهای امروزی در گیلان روزبهروز از الگوهای بومی فاصله میگیرند، باید توجه داشت که حفظ هویت معماری گیلان به معنای بازگشت کامل به گذشته یا کنار گذاشتن فناوریهای امروزی نیست. هدف اصلی، گزینش هوشمندانه عناصر اصیل و تلفیق آنها با نیازها و امکانات امروز است.