اسامی بازاریان، مشاغل و خوانین بر کوچههای قدیمی رشت؛
معابری به قدمت قاجار
بیشتر از شصت سال بعد از اصلاحات ارضی، در روستاهای گیلان هنوز بیشتر از کلمات مبالغه آمیز “چاکرم ” و “نوکرم” یک عبارت کوتاه به گوش میرسد: “تی رعیتم ” . عبارتی متعلق به دوران ارباب رعیتی که هنوز در ناخودآگاه جمعی بخش بزرگی از روستاییان تاثیر خود را حفظ کرده است .
بررسی تبعات اجتماعی اصلاحات ارضی بخصوص بر روی فرزندان خوانین مجالی دیگر میطلبد.
سه نسل بعد از اصلاحات ارضی، شاید خبری از خان و رعیت نباشد اما رشت قدیم که محاط بین دو رودخانه بود، هنوز نام اربابان و خوانین را بر پیشانی کوچهپسکوچههای خود میبیند .
هشتاد و چند ساله است. به گیلکی میگوید رشت قدیم اینطور نبود. تمام ساکنین ارباب بودند و گیله مردان از اطراف میآمدند و مرغ و تخممرغ و برنج و نان برنجی برای خانه ارباب میآوردند.
هنوز هم در ادبیات قدیمیهای رشت به جای رعیت میگویند گیله مرد. اینگونه احترام مهمان هم حفظ میشد و مباشر روابط خان و رعیت را طوری تنظیم میکرد که فاصله و احترام توأمان حفظ شود. حتی در اوج درگیری های مشروطه نیز این مناسبات آنچنان تحتالشعاع قرار نگرفت.
رشت قدیم هفت محل داشت و از نخستین نقشه رشت که ذوالفقار خان مهندس بدستور ناصرالدین شاه در سال ۱۲۴۹ رسم کرد و دومین نقشه ۱۲۹۶ که بدستور حزب اتحاد اسلام در دوران جنبش جنگل رسم شد تا سومین نقشه قبل از توسعه رشت که در سال ۱۳۲۷ کشیده شد و برای نخستینبار خیابانهای رشت در نقشه دیده میشود، میتوان اسامی بازاریان و خوانین را بر پیشانی کوچهها دید.
بیشترین نامگذاری کوچهها با اختلاف به دو خاندان اکبر و سمیعی تعلق دارد. دو خاندان بزرگ رشت در دوران قاجار. محله بازار بود و خاندان اکبر، محله زاهدان و گذر ساغریسازان و خاندان سمیعی. کوچههای محلات خمیران زاهدان، کیاب ،خمیران کیاب ،استادسرا و صیقلان بیشتر تنها به نام یک فرد هستند که معروفتر از بقیه بود.
مثلا کوچه گیگاسری در گذر پیرسرا محله کیاب به نام خان گیگاسر بود. یا کوچه اداره چی در محله خمیران کیاب و روبروی قرق بیبی زینب، هنوز نام اداره چی را بر خود دارد که عمدهالتجار رشت در اواخر قاجار بود. در خیابان امام خمینی فعلی و در کنار گیلان اسپرت که بخشی از محله بازار قدیم بود، کوچه عمو را میبینیم.
خاندان امشه که نام خانوادگی اکبر را برای خود انتخاب کردند، علاوه بر مالکیت عمده روستای امشه، بیگلربیگی و مسوول گمرکات شمال در سالیان طولانی بودند. “عمو ” فرزند کوچک آقاجانی ، خان بزرگ خاندان اکبر بود .نام وی یوسف خان سرتیپ بود که از برادرزاده خود اکبرخان بیگلربیگی سن کمتری داشت و چون در جمع “عمو” صدا میشد ،نام خانوادگی عمو را برگزید.
روبروی همین کوچه کمی بالاتر از بحرالعلوم تابلوی کوچه کاظم خان وکیل الرعایا دیده میشود . علاوه بر اینکه اکثر زمینهای خیابان بحرالعلوم متعلق به این خاندان بود چون کاظم خان یکی از پسران آقاجانی، در این کوچه میزیست، نام وی بر روی کوجه قرار دارد. کاظمخان خود پدر ده پسر بود که معروفترین آنها، میرزا کریم خان رشتی و سردار محی از مشروطهخواهان معروف رشت بود. نام خانوادگی خان اکبر میراث اوست، در حالیکه نامهای خانوادگی نعیمی اکبر، اکبر، امشهای، نعیمی حقیقی نیز از نامهای خانوادگی این خاندان است.
در روبروی بازار رضا کوچه سعیدالملک که بعنوان اعیان نشینترین کوچه رشت در دوره قاجار شناخته میشود، به همین خاندان ارتباط دارد. عنایت الله خان معروف به سعیدالملک، پسر میرزا محمد علی خان و نوه آقاجانی بود که نامش صد سال بعد از دوران قاجار نیز بر روی این کوچه قرار دارد.
اما در گذر ساغریسازان که حالا بعنوان محله شناخته میشود، بیشترین نامهای کوچهها سمیعی، ابتهاج سمیعی، نصرت سمیعی و خدم و حشم این خاندان است. در کنار مسجد و یخچال یادگار این خاندان که از این دو مسجد حاج سمیع هنوز سرپاست و از یخچال دیگر خبری نیست.
نامهای مانند بلورچیان، تحویلی، مستشاری، حاج خاذن و شاه عمو از نامهای دیگر این گذر قدیمی رشت است که از خوانین و بازاریان و حتی کارمندان عالیرتبه دولتی در رشت دوره قاجار بودهاند. معین العلما نیز یکی از کوچههای این محله است که پدربزرگ پدری دکتر محمد معین و از تجار بزرگ رشت بود. روبروی همین کوچه نام سیگارودی از نامهای دیگر قدیمی رشت قرار دارد.
معین السلطنه و ابتهاج السلطنه نیز در رده همین نامها قرار میگیرد. کوچههای مژدهی و تحویلداری نیز در محله صیقلان یادگار همان دوران است و البته خاندان تحویلداری هنوز از ساکنین ریشه دار این منطقه هستند.
در استادسرا کوچه مستوفی و کوچه حاجیه خانم پاداش ستوده متعلق به آن دوران هستند و کوچه چهار باغ نیز به چهار باغ متعلق به چهار خان ساکن در کوچه اشاره دارد.کوچه داود خان در سبزهمیدان نیز ، که اکنون مقبره خانوادگی استاد پورداوود در آن قرار دارد زمینهای متعلق به این خاندان بود.
کوچه نوزاد در دهانه سام و کوچه انام در چمارسرا نیز اسامی متاخر تر منسوب به خاندان های بزرگ مقیم رشت است. کوچه سپهدار در حاجی آباد و کوچه دیوان بیگی در مسجد صفی هم از اسامی صاحب منصبان حکومتی رشت بود. دیوان بیگی از پزشکان معتمد دربار قاجار بود.
در کنار اینها اسامی مشاغل نظیر خمیران، دباغیان و کوزه گران بر نام محلات رشت قرار دارد. اینها تنها نام تعداد کمی و البته بیشتر شنیده شدهای از کوچههای رشت دوران قاجار است.
علیرغم گذر حدود صد سال و سیاستهای متفاوت در نامگذاری شوارع، آنچه باقی مانده اسامی افرادیست که در ساختن رشت مدرن نقش داشتهاند و این یادداشت تنها مروری بود بر اسامی تعدادی از آنان.