شهر را نمیتوان تنها مجموعهای از خیابانها، ساختمانها، پلها و تاسیسات شهری دانست. شهر پیش از آنکه یک کالبد فیزیکی باشد، یک سازمان اجتماعی زنده است؛ موجودیتی پویا که حیات آن به کیفیت روابط اجتماعی، مشارکت شهروندان، کارآمدی نهادهای مدیریتی و توانایی آن در مواجهه با بحرانها وابسته است.
در این نگاه، شهروندان صرفا ساکنان شهر نیستند، بلکه صاحبان، بازیگران و کنشگران اصلی آن به شمار میآیند. از همین منظر، مفهوم «تابآوری شهری» به یکی از مهمترین رویکردهای برنامهریزی و مدیریت شهری در جهان تبدیل شده است؛ رویکردی که برای شهری چون رشت بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
رشت امروز با مجموعهای از چالشهای پیچیده و درهمتنیده مواجه است؛ از مسایل اقتصادی و اجتماعی گرفته تا بحرانهای زیستمحیطی، ترافیکی، مدیریتی و زیرساختی. پرسش اساسی این است که آیا شهر رشت توانایی مواجهه با این بحرانها و بازسازی خود پس از هر شوک و آسیب را دارد؟ پاسخ به این پرسش، همان نقطهای است که مفهوم تابآوری شهری اهمیت پیدا میکند.
نخستین مولفه تابآوری شهری، تابآوری اجتماعی است. هیچ شهری بدون سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی نمیتواند در برابر بحرانها مقاومت کند. افزایش آسیبهای اجتماعی، احساس نابرابری، کاهش مشارکت عمومی در تصمیمگیریهای شهری و فاصله میان شهروندان و نهادهای مدیریتی از جمله مسایلی است که ظرفیت تابآوری اجتماعی شهر را کاهش میدهد.
در شرایط بحران، این شبکههای اجتماعی، اعتماد متقابل و مشارکت مردمی هستند که نقش اصلی را در مدیریت وضعیت ایفا میکنند. از این رو، تقویت نهادهای مدنی، افزایش شفافیت در مدیریت شهری و فراهم کردن زمینه مشارکت واقعی شهروندان در فرآیندهای تصمیمگیری، نه یک اقدام تشریفاتی بلکه ضرورتی برای افزایش تابآوری رشت است.
در کنار مسایل اجتماعی، اقتصاد شهری نیز یکی از ارکان اصلی تابآوری به شمار میرود. شهری که اقتصاد آن شکننده باشد، در برابر کوچکترین تکانههای اقتصادی آسیبپذیر خواهد بود. رشت در سالهای اخیر با چالشهایی همچون کاهش فرصتهای شغلی پایدار، وابستگی به منابع محدود درآمدی، رکود برخی فعالیتهای تولیدی و افزایش هزینههای زندگی مواجه بوده است.
از سوی دیگر، ساختار مالی مدیریت شهری نیز با مشکلات مزمنی روبهروست. وابستگی بیش از حد درآمدهای شهرداری به منابع ناپایدار، بهویژه درآمدهای ناشی از ساختوساز، موجب شده است که هر رکود اقتصادی به سرعت بر توان مالی مدیریت شهری تاثیر بگذارد.
تابآوری اقتصادی زمانی محقق میشود که شهر بتواند منابع درآمدی متنوع، پایدار و مبتنی بر ظرفیتهای بومی ایجاد کند؛ ظرفیتهایی که در رشت از گردشگری، اقتصاد خلاق و صنایع فرهنگی گرفته تا اقتصاد دانشبنیان و خدمات نوین شهری، همچنان کمتر از ظرفیت واقعی خود مورد بهرهبرداری قرار گرفتهاند.
موضوع دیگر، بحران و زیرساختهای حملونقل شهری است. رشت به عنوان مرکز استان گیلان و یکی از مهمترین مقاصد گردشگری کشور، سالانه با حجم بالایی از سفرهای درونشهری و برونشهری مواجه است. اما زیرساختهای حملونقل متناسب با این رشد توسعه نیافتهاند.
تراکم ترافیکی، کمبود ناوگان حملونقل عمومی کارآمد، ضعف پیوند میان نظام حملونقل و برنامهریزی کاربری زمین و نبود نگاه بلندمدت به مدیریت ترافیک، از جمله عواملی هستند که تابآوری شهر را در شرایط بحرانی کاهش میدهند. شهری تابآور است که در شرایط وقوع بحرانهای طبیعی، اجتماعی یا اقتصادی بتواند جریان جابهجایی شهروندان، خدمات امدادی و فعالیتهای روزمره را حفظ کند. این هدف بدون بازنگری جدی در سیاستهای حملونقل شهری دستیافتنی نخواهد بود.
در همین ارتباط، برنامهریزی و طرحریزی شهری تابآور اهمیت ویژهای پیدا میکند. بخش قابل توجهی از مشکلات امروز شهرها، نتیجه برنامهریزیهای کوتاهمدت و بخشینگر است. رشت نیز از این قاعده مستثنی نیست. توسعه نامتوازن شهری، گسترش پراکنده ساختوسازها، فشار بر زیرساختهای موجود و کاهش تدریجی فضاهای عمومی و زیستمحیطی، نشانههایی از ضعف نگاه راهبردی در توسعه شهری هستند.
برنامهریزی تابآور به معنای آن است که همه طرحها و پروژههای شهری از منظر مدیریت ریسک، تغییرات اقلیمی، تحولات اقتصادی و نیازهای آینده شهر مورد ارزیابی قرار گیرند. شهری که تنها برای امروز برنامهریزی کند، در برابر بحرانهای فردا آسیبپذیر خواهد بود.
اما شاید مهمترین حلقه مفقوده در مسیر تابآوری شهری، مساله حکمروایی شهری باشد. تجربه بسیاری از شهرهای موفق جهان نشان میدهد که تابآوری پیش از آنکه محصول بودجه و پروژههای عمرانی باشد، نتیجه کیفیت حکمرانی است. پراکندگی مراکز تصمیمگیری، نبود هماهنگی میان نهادهای مختلف، ضعف شفافیت، مشارکت محدود شهروندان و غلبه نگاههای مقطعی بر سیاستگذاریهای بلندمدت، از جمله چالشهایی هستند که فرآیند مدیریت شهری را با دشواری مواجه میکنند. تابآوری شهری بدون حکمروایی خوب امکانپذیر نیست. حکمروایی خوب به معنای پاسخگویی، شفافیت، مشارکت، عدالت و تصمیمگیری مبتنی بر دانش است؛ مؤلفههایی که باید در مرکز سیاستگذاری شهری قرار گیرند.
امروز رشت بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازتعریف مسیر توسعه خود است. شهری که در معرض مخاطرات محیطی، فشارهای اقتصادی، تغییرات اجتماعی و چالشهای مدیریتی قرار دارد، نمیتواند تنها با اجرای پروژههای پراکنده و کوتاهمدت به آیندهای پایدار دست یابد. آنچه مورد نیاز است، گذار از مدیریت روزمره به مدیریت تابآور است؛ مدیریتی که شهر را یک سیستم زنده و پیچیده میبیند و شهروندان را شریک اصلی فرآیند توسعه میداند.
تابآوری شهری در نهایت یک پروژه عمرانی یا یک سند اداری نیست؛ یک نگرش است. نگرشی که میکوشد ظرفیت شهر را برای یادگیری، سازگاری و بازسازی در برابر بحرانها افزایش دهد. اگر قرار باشد رشت در دهههای آینده شهری پایدار، زیستپذیر و رقابتپذیر باشد، ناگزیر باید تابآوری را به محور اصلی برنامهریزی، مدیریت و حکمروایی شهری خود تبدیل کند.
آینده رشت نه در تعداد پروژههای افتتاحشده، بلکه در میزان آمادگی آن برای مواجهه با بحرانهای پیش رو تعیین خواهد شد.
*کارشناس ارشد مدیریت شهری