نشست تخصصی «پرسش از آسمان؛ بلندمرتبهسازی در گیلان» با محوریت بررسی ابعاد و چالشهای بلندمرتبهسازی در این استان با حضور جمعی از اعضای نظام مهندسی ساختمان گیلان و با سخنرانی دکتر محمد سعید ایزدی برگزار شد و با موضوعاتی همچون ظرفیتها، الزامات و پیامدهای توسعه ساختمانهای بلندمرتبه در گیلان ادامه یافت.
نشست تخصصی «پرسش از آسمان؛ بلندمرتبهسازی در گیلان» با محوریت بررسی رویکردهای تخصصی به بلندمرتبهسازی و آینده توسعه شهری، روز چهارشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ در سالن سازمان نظام مهندسی ساختمان گیلان برگزار شد. در این نشست، عماد ثروتی بهعنوان دبیر نشست و دکتر محمد سعید ایزدی، مهمان و سخنران برنامه، به همراه اعضای پنل تخصصی شامل سینا لطفپور، محمد مهاجر، حسین معز، رضا نادم، نسیم طوافزاده و قاسم بزرگزاده، ابعاد مختلف بلندمرتبهسازی، ظرفیتها و الزامات آن در گیلان را مورد بحث و بررسی قرار دادند.
از محورهای اصلی این نشست، ضرورت توجه به ویژگیهای اقلیمی، فرهنگی و طبیعی گیلان در سیاستگذاری برای بلندمرتبهسازی بود؛ موضوعی که از سوی سخنرانان و اعضای پنل، از زوایای مختلف معماری، شهرسازی و حقوقی مورد بررسی قرار گرفت.
***
بلندمرتبهسازی در گیلان، این روزها فراتر از افزایش ارتفاع ساختمانها، به موضوعی مرتبط با آینده شهر، ظرفیت زیرساختها، هویت شهری و نسبت میان توسعه و طبیعت تبدیل شده است؛ موضوعی که در نشست تخصصی «پرسش از آسمان؛ بلندمرتبهسازی در گیلان« با حضور جمعی از متخصصان حوزه معماری، شهرسازی، حقوق و مدیریت شهری مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
در این نشست، تاکید شد که تصمیم برای احداث ساختمانهای بلندمرتبه نمیتواند صرفا بر مبنای امکان افزایش تراکم و ارتفاع بناها اتخاذ شود، بلکه باید ظرفیت شبکه معابر، آب و فاضلاب، انرژی، امدادرسانی، ایمنی، توان اکولوژیک، منظر شهری و کیفیت زندگی نیز در نظر گرفته شود.
سینا لطفپور: پیش از تصمیمگیری درباره بلندمرتبهسازی، باید ظرفیتهای شهر در حوزههایی مانند زیرساخت، آب و فاضلاب، حملونقل، خدمات، محیطزیست و تابآوری را بررسی کنیم و پیامدهای این تصمیم را بسنجیم. بهویژه در شهری مانند رشت که با مسائلی همچون آبگرفتگی، نبود شبکه فاضلاب، ترافیک، بافت فرسوده و آسیبپذیری اقلیمی مواجه است
تاکید نظام مهندسی بر توجه به اقلیم و هویت گیلان
در ابتدای این نشست، ماجد یلدرمیان، دبیر هیاترئیسه سازمان نظام مهندسی ساختمان گیلان، بلندمرتبهسازی را یکی از موضوعات روز در سطح استان دانست و با اشاره به آثار بلندمرتبهسازی بر ساختار شهری گفت: «وقتی صحبت از بلندمرتبهسازی میشود، موضوع فقط بلندتر بودن یک ساختمان نیست«، بلکه چنین ساختوسازهایی میتواند بر بافت و هویت شهری، زمینه پیرامونی و رابطه میان طبیعت و شهرسازی تاثیر بگذارد و از این رو نیازمند بررسی تخصصی است.
یلدرمیان با اشاره به برگزاری نشستها و رایزنیهای سازمان نظام مهندسی با مراجع مرتبط، نمایندگان راه و شهرسازی، استانداری و متولیان طرح تفصیلی شهر، اظهار کرد که تلاش شده است دیدگاههای تخصصی کمیسیون در این زمینه به مراجع تصمیمگیر منتقل شود.
دبیر هیئترئیسه سازمان نظام مهندسی با تاکید بر ضرورت توجه به ویژگیهای گیلان در روند توسعه و بلندمرتبهسازی، گفت: «علاوه بر بررسی تخصصی موضوع بلندمرتبهسازی، باید به اقلیم، فرهنگ، بافت و طبیعت گیلان نیز توجه شود و ابراز امیدواری کرد که روند توسعه بهگونهای باشد که «گیلان همچنان گیلان بماند.»
بلندمرتبهسازی و ضرورت نگاه میانرشتهای
عماد ثروتی، مدرس دانشگاه، در ادامه نشست، بلندمرتبهسازی را تصمیمی فراتر از افزایش ارتفاع ساختمان و مؤثر بر آینده شهر دانست و بر ضرورت توجه به زیرساخت، محیطزیست، ایمنی، منظر شهری و کیفیت زندگی تاکید کرد. او گفت: «بلندمرتبهسازی زمانی قابل دفاع است که با ضرورت، ضوابط و مسئولیتپذیری مشخص همراه باشد».
وی همچنین بر همکاری میانرشتهای متخصصان و تقویت نقش نظارتی سازمان نظام مهندسی تاکید کرد و افزود: «در تمام این تصمیمها باید جایگاه و منافع شهروندان نیز بهعنوان ذینفع اصلی شهر در نظر گرفته شود».
محمد مهاجر: بهجای آنکه ابتدا فرم ساختمان طراحی و سپس ارتباط آن با شهر بررسی شود، باید فرایند طراحی از «خوانش شهر» آغاز شود؛ یعنی حرکت و حملونقل، فعالیتها و کاربریها، فضاهای عمومی، تراکم، منظر، طبیعت و محیط زیست مطالعه شوند و سپس استقرار، دسترسیها، ورودیها، نفوذپذیری، فضاهای باز و ارتباط پروژه با پیادهراهها و شبکه حملونقل سازماندهی شود
پیش از تصمیم برای ارتفاع، باید مساله شهر را شناخت
سینا لطفپور، مدرس دانشگاه و از اعضای پنل تخصصی، در پاسخ به این پرسش که اگر بلندمرتبهسازی یک تصمیم شهری است، پیش از پرداختن به آن باید به چه موضوعی اندیشید و آیا بلندمرتبهسازی ناجی زمین یا محققکننده توسعه است، گفت: «باید یک گام عقبتر برویم و ابتدا بپرسیم چرا به این تصمیم رسیدهایم و قرار است بلندمرتبهسازی چه مسالهای را حل کند؟ نباید توسعه را صرفا با رشد کالبدی، افزایش ارتفاع یا تراکم بیشتر یکسان بدانیم؛ بلکه معیار اصلی باید کیفیت زندگی انسان باشد.»
وی همچنی افزود: «پیش از تصمیمگیری درباره بلندمرتبهسازی، باید ظرفیتهای شهر در حوزههایی مانند زیرساخت، آب و فاضلاب، حملونقل، خدمات، محیطزیست و تابآوری را بررسی کنیم و پیامدهای این تصمیم را بسنجیم. بهویژه در شهری مانند رشت که با مسائلی همچون آبگرفتگی، نبود شبکه فاضلاب، ترافیک، بافت فرسوده و آسیبپذیری اقلیمی مواجه است، باید پرسید آیا بلندمرتبهسازی در شرایط فعلی واقعاً یک اولویت شهری است یا خیر.»
او در پایان سخنان خود تاکید کرد: «تصمیمگیری درباره بلندمرتبهسازی باید بهصورت میانرشتهای و با حضور شهروندان انجام شود» و افزود: «پیش از آنکه درباره آسمان و ارتفاع تصمیم بگیریم، باید ببینیم آیا تکلیف زمین و مسائل اساسی کیفیت زندگی در شهر را مشخص کردهایم یا نه».
ساختمان بلند؛ بخشی از ساختار شهر
محمد مهاجر، مدرس دانشگاه و از دیگر اعضای پنل تخصصی، در پاسخ به این پرسش که «یک ساختمان بلند از چه لحظهای از یک ساختمان منفرد به بخشی از شهر تبدیل میشود؟« گفت: «در مواجهه با مساله بلندمرتبهسازی، ابتدا باید صورت مساله را بهدرستی تعریف و دادههای مرتبط با آن را استخراج کرد. بلندمرتبهسازی در دهههای اخیر تحت تاثیر عواملی همچون افزایش جمعیت، نیاز به مسکن، محدودیت زمین، جذب سرمایه، رونق اقتصادی، پیشرفت فناوری و تغییر الگوهای زندگی شهری گسترش یافته است. این روند تنها به افزایش ارتفاع ساختمانها محدود نمیشود، بلکه میتواند تراکم شهری، کاربری اراضی، شبکه حملونقل، الگوی سکونت، سبک زندگی و ساختار فضاهای عمومی و خصوصی شهر را نیز تغییر دهد.»
محمدسعید ایزدی بر ضرورت تقویت مطالبهگری جامعه تخصصی و شهروندان تاکید کرد و گفت که حقوق شهروندان و نحوه مطالبه آن باید جدیتر مورد توجه قرار گیرد. وی از جامعه تخصصی خواست در فرایندهای شهری کنشگر باشد و با مطالبه حقوق شهروندان و پرسشگری از مسئولان، زمینه پاسخگویی بیشتر در نظام مدیریت و حکمرانی شهری را فراهم کند
او با اشاره به دیدگاههای معاصر در حوزه بلندمرتبهسازی افزود: «در رویکرد سنتی، ساختمان بلند بهعنوان یک شیء منفرد با تمرکز بر فرم و ارتفاع در بافت شهر قرار میگرفت؛ در حالی که رویکردهای جدید تلاش میکنند ساختمان را بهعنوان بخشی از ساختار شهر ببینند».
مهاجر تاکید کرد که تبدیل ساختمان بلند به بخشی از شهر، نیازمند برقراری رابطهای دوسویه میان پروژه و محیط پیرامون آن است. به گفته او، کارفرما و طراح باید بخشی از پروژه را به شهر و شهروندان اختصاص دهند؛ بهویژه از طریق فضاها و کاربریهای عمومی که بتوانند ارتباط ساختمان را با مقیاس شهری برقرار کنند. در چنین رویکردی، ساختمان نباید به یک «تافته جدا بافته« در بافت شهر تبدیل شود، بلکه باید بخشی از توسعه و گسترش شهر باشد و سهمی از ظرفیتهای خود را در اختیار عموم قرار دهد.
او در ادامه توضیح داد که این ارتباط حتی پیش از آغاز ساخت پروژه شکل میگیرد؛ زیرا تعریف یک پروژه بزرگ میتواند بر اقتصاد، ارزش زمین، ترکیب اجتماعی و محیط پیرامون آن تاثیر بگذارد. بنابراین، بهجای آنکه ابتدا فرم ساختمان طراحی و سپس ارتباط آن با شهر بررسی شود، باید فرایند طراحی از «خوانش شهر« آغاز شود؛ یعنی حرکت و حملونقل، فعالیتها و کاربریها، فضاهای عمومی، تراکم، منظر، طبیعت و محیط زیست مطالعه شوند و سپس استقرار، دسترسیها، ورودیها، نفوذپذیری، فضاهای باز و ارتباط پروژه با پیادهراهها و شبکه حملونقل سازماندهی شود. در نهایت، با پیشبینی فضاهای عمومی، میدانها و فضاهای سبز در ترازهای نزدیک به مقیاس شهر، میتوان میان ساختمان بلند و بدنه شهر پیوند برقرار کرد و مفاهیمی مانند پایداری اجتماعی و حقوق شهروندی را از سطح نظری به عرصه عمل وارد کرد.
ایزدی: ظرفیت ساختمانی با ظرفیت شهری یکسان نیست
محمدسعید ایزدی، معاون سابق وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت عمران و بهسازی شهری ایران (شرکت بازآفرینی شهری) و سخنران اصلی این نشست، در خصوص مهمترین خطا در بلندمرتبهسازی بهعنوان بخشی از سیاست شهری، عنوان کرد: «سیاست بلندمرتبهسازی بهخودیخود موضوعی اشتباه نیست، اما باید پیامدها، ظرفیتها و الزامات اجرای آن بهدقت مورد توجه قرار گیرد. به گفته وی، یکی از مهمترین خطاها در این زمینه، نادیده گرفتن گسست میان سیاستگذاری، تدوین قوانین و مقررات، اجرا و طراحی است؛ چرا که حتی اگر ضوابط بهدرستی تدوین شوند، انحراف در مراحل بعدی میتواند اهداف سیاست را تغییر دهد.
ایزدی با اشاره به تجربه تهران اظهار کرد: «در آسیبشناسی طرح تفصیلی تهران مشخص شده است که ۳۲ درصد طرح تفصیلی از طرح جامع انحراف داشته و میزان انحراف در مرحله اجرا در منطقه یک تهران به ۷۴ درصد رسیده است.» وی این آمار را نشانهای از ضرورت توجه به فرایند اجرای سیاستهای شهری دانست و افزود: «در شرایطی که امکان معامله بر سر ضوابط و مقررات وجود دارد، صرفا تدوین قوانین دقیق نمیتواند تضمینکننده تحقق اهداف سیاستگذاری باشد.»
ایزدی برنامه با تاکید بر ضرورت توجه به ظرفیتهای بومی در بلندمرتبهسازی گفت: نباید الگوهای ساختمانی سایر شهرها و کشورها را بدون توجه به ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی و محیطی در شهرهای ایران تکرار کرد. به گفته ایزدی، گیلان از ظرفیتهای فرهنگی و تمدنی قابل توجهی برخوردار است و لازم است الگوی توسعه و معماری آن از بازخوانی این ظرفیتها شکل بگیرد، نه از تقلید الگوهای وارداتی. وی همچنین بر ضرورت ارتقای دانش تخصصی معماران در زمینه طراحی ساختمانهای بلندمرتبه تاکید کرد.
ایزدی با اشاره به تغییرات مصوبات مرتبط با ساختمانهای بلندمرتبه اظهار کرد: «مصوبهای در سال ۱۳۹۷ تصویب و در سال ۱۳۹۸ ابلاغ شده، اما در سالهای بعد تغییراتی در رویکرد و ماهیت این سیاست ایجاد شده است.» وی تاکید کرد که پیش از دنبال کردن توسعه عمودی، باید ظرفیتهای واقعی شهر در حوزههایی مانند آب، فاضلاب، برق و انرژی، حملونقل، آتشنشانی، امداد و محیط زیست بررسی شود. به گفته او، «ظرفیت ساختمانی با ظرفیت شهری یکسان نیست« و افزایش تراکم بدون فراهم کردن زیرساختهای متناسب، صرفا فشار موجود را از سطح افقی به ارتفاع منتقل میکند.
وی همچنین با اشاره به سیاستهای توسعه شهری و تجربه شهرهای جدید گفت: «سیاستهای گسترش شهر، ایجاد شهرهای جدید و بازآفرینی بافتهای موجود باید در یک چارچوب متوازن و با تعیین اولویت دنبال شوند.»
ایزدی با اشاره به تجربه شهرهای جدید در کشور افزود: «صرف ساخت واحدهای مسکونی در زمینهای جدید، بدون پیشبینی زیرساختها، خدمات، مدرسه، بازار و سایر نیازهای سکونتی، به معنای ایجاد شهر واقعی نیست و نمیتواند بهتنهایی پاسخگوی نیاز مسکن باشد.»
حسین معز با تاکید بر شرایط خاص استان گیلان و شهر رشت، وجود لایههای ضخیم رسوبات نرم دریایی و رودخانهای و قرارگیری جلگه مرکزی بر روی این رسوبات را از عواملی دانست که ضرورت مطالعات دقیق زمینشناسی و ژئوتکنیکی پیش از اجرای ساختمانهای بلندمرتبه را دوچندان میکند
بلندمرتبهنشینی؛ تغییری در سبک زندگی
ایزدی برنامه در ادامه با تاکید بر ضرورت توجه به ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی بلندمرتبهنشینی گفت: ساختمان بلندمرتبه تنها یک سازه نیست، بلکه سبک زندگی متفاوتی را به همراه میآورد و باید دید آیا بسترهای اجتماعی لازم برای آن فراهم شده است یا خیر. وی با اشاره به مسائل موجود در آپارتماننشینی در شهرهای ایران، از جمله اختلافات مربوط به شارژ، استفاده از فضاهای مشترک و شیوه سکونت، خواستار توجه بیشتر به این موضوع در مطالعات و سیاستگذاریهای بلندمرتبهسازی شد.
ایزدی همچنین بر ضرورت توجه به تجربه زیسته شهروندان در کنار مطالعات تخصصی تاکید کرد و گفت مسائل مربوط به ترافیک، دسترسی و ظرفیت شبکه حملونقل را نمیتوان جدا از محل استقرار ساختمانهای بلندمرتبه بررسی کرد. وی نمونههایی از شهرهای ایران را مورد اشاره قرار داد و افزود که توسعه شبکههای عبوری نباید به از بین رفتن نقش نقاط کانونی و هویتی شهر منجر شود.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، بلندمرتبهسازی را در صورت وجود ظرفیتهای لازم، یکی از ابزارهای احتمالی حفاظت از زمین دانست و تصریح کرد: «توسعه عمودی بدون توسعه همزمان زیرساخت، صرفا انتقال فشار از افق به ارتفاع است. «به گفته ایزدی، پیش از افزایش ارتفاع باید ظرفیت زمین، زیرساخت و محیط زیست اثبات شود و در صورت احراز این ظرفیت، الزامات لازم برای اجرای سیاست نیز مشخص و فراهم شود.
ایزدی در پایان سخنان خود بر ضرورت تقویت مطالبهگری جامعه تخصصی و شهروندان تاکید کرد و گفت که حقوق شهروندان و نحوه مطالبه آن باید جدیتر مورد توجه قرار گیرد. وی از جامعه تخصصی خواست در فرایندهای شهری کنشگر باشد و با مطالبه حقوق شهروندان و پرسشگری از مسئولان، زمینه پاسخگویی بیشتر در نظام مدیریت و حکمرانی شهری را فراهم کند.
الزامات لرزهای بلندمرتبهسازی در گیلان
در بخش دوم پنل تخصصی، حسین معز، استاد دانشگاه، با اشاره به مخاطرات مختلف ساختمانها در دوره بهرهبرداری، زلزله را به دلیل فقدان هشدار قبلی، یکی از مهمترین مخاطرات دانست و گفت: «ایران از کشورهای پرخطر لرزهای است و تجربه زلزله رودبار و منجیل در سال ۱۳۶۹ نشان داد که حتی ساختمانهای واقع در فاصله قابلتوجه از کانون زلزله نیز میتوانند آسیبهای جدی ببینند.» وی با تاکید بر شرایط خاص استان گیلان و شهر رشت، وجود لایههای ضخیم رسوبات نرم دریایی و رودخانهای و قرارگیری جلگه مرکزی بر روی این رسوبات را از عواملی دانست که ضرورت مطالعات دقیق زمینشناسی و ژئوتکنیکی پیش از اجرای ساختمانهای بلندمرتبه را دوچندان میکند. به گفته وی، افزایش ارتفاع ساختمان، چالشهای سازهای و اجرایی بیشتری ایجاد میکند و در رشت باید از حدود ارتفاعی مشخص، ملاحظات ویژهای در طراحی، اجرا و نظارت در نظر گرفته شود.
رضا نادم اجرای مفهوم «شهر پانزدهدقیقهای» را یکی از راههای کاهش سفرهای غیرضروری دانست و افزود که تامین نیازهای روزمره در فاصلهای کوتاه از محل زندگی، میتواند تعداد سفرها را کاهش دهد
وی تاکید کرد که نتیجه این مباحث نباید مخالفت با ساخت ساختمانهای بلندمرتبه باشد، بلکه چنین ساختوسازهایی باید بر پایه مطالعات دقیق، مشاوره تخصصی و متناسب با شرایط زمین و محیط انجام شوند. معز با اشاره به نمونههایی از زلزلههای مختلف در جهان، یادآور شد که حتی ساختمانهایی که از نظر مهندسی مناسب به نظر میرسند، ممکن است تحت تاثیر شرایط خاک، موقعیت جغرافیایی و رفتار حوزهای زمین دچار آسیب شوند. وی همچنین گفت هدف آییننامههای لرزهای نباید صرفا حفظ جان افراد باشد، بلکه قابلیت تعمیر و بازگشت ساختمان و شهر به شرایط بهرهبرداری نیز باید مورد توجه قرار گیرد. بر همین اساس، پیشنهاد او برای گیلان حرکت به سمت ساختمانهایی با سطح ایمنی بالاتر از حداقل الزامات آییننامهای بود.
معز در ادامه بر ضرورت نگاه شهری به بلندمرتبهسازی تاکید کرد و گفت: «آسیبپذیری ساختمان تنها به ویژگیهای خود آن محدود نمیشود و موقعیت ساختمان، ساختمانهای مجاور و بستر زمین نیز در رفتار آن هنگام زلزله مؤثر است. وی با اشاره به مفهوم «برهمکنش شهری» اظهار کرد که در آینده باید به جای بررسی ساختمانها بهصورت منفرد، کل شهر بهعنوان یک سیستم مورد ارزیابی قرار گیرد. او همچنین هشدار داد که تمرکز ساختمانهای بلندمرتبه میتواند از منظر مدیریت بحران و پدافند غیرعامل، دسترسی نیروهای امدادی و تابآوری شهر را تحت تاثیر قرار دهد و بنابراین، توسعه بلندمرتبهسازی در گیلان نیازمند توجه همزمان به الزامات سازهای، زمینشناسی، شهرسازی، مدیریت بحران و پدافند غیرعامل است.»
ظرفیت شبکه معابر؛ بخش دیگری از مساله بلندمرتبهسازی
در ادامه پنل تخصصی، رضا نادم، مدرس دانشگاه، در این خصوص که آیا میتوان ظرفیت یک ساختمان بلندمرتبه را بدون سنجش ظرفیت شبکه معابر تعیین کرد؟، افزود: «نمیتوان ساختمان بلندمرتبه را بدون ارزیابی ظرفیت شبکه معابر پیرامون آن تعیین کرد.» به گفته وی، پیش از اجرای چنین پروژههایی باید ظرفیت خیابانها، گلوگاهها، پلها و سایر عناصر شبکه از سوی متخصصان ترافیک بررسی شود و مشخص شود که ساختمان موردنظر چه میزان سفر ایجاد خواهد کرد. وی تاکید کرد «ارتفاع ساختمان بهتنهایی معیار مناسبی نیست و کاربری، تعداد ساکنان یا شاغلان، زمان ورود و خروج، مقصد سفر و شیوه جابهجایی افراد، عوامل تعیینکننده در میزان بار ترافیکی هستند.»
نادم با بیان اینکه بلندمرتبهسازی در آینده نیز احتمالا ادامه خواهد داشت، بر ضرورت مدیریت صحیح این روند تاکید کرد و گفت: «اگر تراکم در نقاط مناسب و با دسترسی مطلوب ایجاد شود، حتی میتواند به توسعه حملونقل عمومی کمک کند؛ برای مثال، تمرکز جمعیتی در یک محدوده ممکن است تقاضای کافی برای ایجاد یا توسعه یک سیستم حملونقل عمومی ایجاد کند.» وی همچنین اجرای مفهوم «شهر پانزدهدقیقهای» را یکی از راههای کاهش سفرهای غیرضروری دانست و افزود «تامین نیازهای روزمره در فاصلهای کوتاه از محل زندگی، میتواند تعداد سفرها را کاهش دهد.» به گفته او، قیمت، زمان سفر و قابلیت اطمینان نیز از عوامل مهم در جذابیت حملونقل عمومی هستند.
وی در ادامه با تاکید بر رویکرد انسانمحور در ارزیابی ظرفیت شبکه گفت: «صرفا نباید تعداد خودروهای قابل عبور از یک معبر را ملاک قرار داد، بلکه ظرفیت جابهجایی انسانها، امکان توسعه مسیرهای پیاده و دوچرخه و میزان ایمنی شبکه نیز باید سنجیده شود. اگر ظرفیت شبکه برای سفرهای جدید کافی نباشد، راهحل الزاما توقف ساختوساز نیست، بلکه باید امکان افزایش ظرفیت شبکه و بهبود شرایط جابهجایی بررسی شود.» نادم در جمعبندی تاکید کرد: «هر ساختمان بلندمرتبهای که ساخته میشود، ارتفاعش در آسمان است، اما سفرهای آن روی زمین اتفاق میافتد.»
نسیم طوافزاده: استاندارد کشوری برای فضای سبز شهری برای هر فرد ۱۲ مترمربع و متوسط سرانه کشور حدود ۱۵ مترمربع اعلام شده است. این سرانه در تهران ۱۶، اصفهان ۲۸.۲، شیراز ۲۱ و تبریز ۱۷ مترمربع است. در شهر رشت نیز سرانه فضای سبز ۲.۵ مترمربع و در لاهیجان ۲.۱ مترمربع برای هر نفر است
بلندمرتبهسازی و ظرفیت محیط زیست گیلان
نسیم طوافزاده، مدیرعامل مؤسسه سبزکاران بالان، در نشست تخصصی «پرسش از آسمان؛ بلندمرتبهسازی در گیلان» با تاکید بر ضرورت شناخت ظرفیتهای سرزمین، گفت: «سیاستگذاری درباره ساختمانهای بلندمرتبه باید متناسب با ویژگیهای طبیعی، اجتماعی و زیرساختی گیلان انجام شود.»
طوافزاده با اشاره به ویژگیهای سرزمینی استان اظهار کرد: «گیلان حدود ۱۴ هزار هکتار وسعت دارد که حدود ۸۸ درصد آن را عرصههای طبیعی تشکیل میدهد و در نتیجه، تنها حدود ۱۲ درصد از عرصه استان دربرگیرنده شهرها، روستاها و زیرساختهای حملونقل و مرزی است.»
وی همچنین گیلان را بر اساس آمار رسمی، سومین استان پرتراکم کشور پس از تهران و البرز دانست و گفت «تراکم جمعیت در این استان ۱۷۷ نفر در هر کیلومتر مربع است؛ این رقم در تهران ۸۹۰ نفر و متوسط کشور ۳۹ نفر در هر کیلومتر مربع است.»
مدیرعامل مؤسسه سبزکاران بالان با اشاره به وضعیت فضای سبز افزود: «استاندارد کشوری برای فضای سبز شهری برای هر فرد ۱۲ مترمربع و متوسط سرانه کشور حدود ۱۵ مترمربع اعلام شده است. این سرانه در تهران ۱۶، اصفهان ۲۸.۲، شیراز ۲۱ و تبریز ۱۷ مترمربع است. در شهر رشت نیز سرانه فضای سبز ۲.۵ مترمربع و در لاهیجان ۲.۱ مترمربع برای هر نفر است.»
طوافزاده در ادامه با تشریح رابطه میان اکوسیستم و کیفیت زندگی شهری گفت جنگل، تالاب، رودخانه و دیگر ساختارهای طبیعی، با ایجاد عملکردهای اکولوژیک، در افزایش تابآوری شهرها و تامین کیفیت زندگی نقش دارند. به گفته او، حفظ شالیزارها، تالابها، جنگلها و چشماندازهای طبیعی بخشی از کیفیت محیطی و هویت سرزمینی گیلان است.
وی همچنین با اشاره به وضعیت پسماند استان گفت: «گیلان دارای بزرگترین دفنگاه پسماند شمال کشور، یعنی دفنگاه سراوان، است و در کنار ۳۰ دفنگاه رسمی، بیش از ۳۰ دفنگاه غیررسمی و حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ محل پراکنده برای انباشت زباله وجود دارد. او افزود که در سال جاری حدود ۴۵۰۰ میلیارد تومان برای جمعآوری پسماند در استان گیلان و ۱۸۰۰ میلیارد تومان در شهر رشت هزینه شده است.»
طوافزاده با اشاره به مدل «صندلی توسعه پایدار» اظهار کرد: «توسعه پایدار بر چهار پایه اقتصاد، اجتماع و فرهنگ، سیاست و محیط زیست استوار است و جامعه مدنی، قوانین و مجریان دولتی و خصوصی نیز در ایجاد و حفظ تعادل میان این پایهها نقش دارند. او تاکید کرد که «اصل پایداری، توازن است و توازن از ظرفیت به دست میآید» و بنابراین ظرفیت سرزمین و شهر باید پیش از تصمیمگیریهای توسعهای سنجیده شود.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، بلندمرتبهسازی را از موضوعات مرتبط با ظرفیت زیرساختی و محیطزیستی دانست و گفت: «افزایش ارتفاع و تراکم میتواند فشار بر شبکه آب، فاضلاب، برق، گاز و حملونقل را افزایش دهد. همچنین تغییر جریان آبهای زیرسطحی، تغییر اقلیم خرد، ایجاد جزایر و نقاط داغ حرارتی و تغییر شرایط آسایش محیطی از جمله پیامدهایی است که باید در جانمایی و طراحی ساختمانهای بلندمرتبه مورد توجه قرار گیرد.»
قاسم بزرگزاده: که صرف تصویب قانون و مقررات، تضمینکننده اجرای صحیح آنها نیست و تجربه شهر رشت نیز نمونههایی از فاصله میان ضوابط و اجرای آنها را نشان میدهد
طوافزاده با اشاره به مطالعات دانشگاه گیلان درباره سبزهمیدان رشت گفت این مطالعات نشان داده است که پس از تغییرات ایجادشده در این محدوده، میزان نقاط داغ حرارتی کاهش یافته است. وی همچنین توجه به جهت بادهای غالب در گیلان را در جانمایی ساختمانهای بلندمرتبه، بهویژه با توجه به اقلیم مرطوب استان، ضروری دانست.
او از تاثیر احتمالی ساختمانهای بلند بر کریدور پرواز پرندگان مهاجر، بهویژه در مناطق انزلی و تالش، برهم خوردن منظر و افق شهری و کاهش ارتباط شهروندان با طبیعت و آسمان شهر نیز بهعنوان دیگر پیامدهای قابل بررسی نام برد.
طوافزاده در جمعبندی سخنان خود تاکید کرد: «سیاستگذاری و طراحی ساختمانهای بلندمرتبه باید بر اساس ظرفیت سرزمین انجام شود و همزمان، کیفیت محیطی، رفاه شهروندان، هویت شهری و خاطرهپذیری شهر مورد توجه قرار گیرد.»
قانون و منافع عمومی در بلندمرتبهسازی
قاسم بزرگزاده، وکیل دادگستری، در بخش پایانی پنل، در این خصوص که آیا آنچه از منظر قانون مجاز است، از منظر منافع عمومی نیز قابل دفاع است؟ توضیح داد: «قانون در بستر مناسبات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شکل میگیرد و بنابراین باید از منظر حقوق شهروندی، منافع عمومی، حق مالکیت، مشارکت آگاهانه شهروندان، شفافیت و عدالت بیننسلی مورد نقد و بررسی قرار گیرد.» وی تاکید کرد: «صرف تصویب قانون و مقررات، تضمینکننده اجرای صحیح آنها نیست و تجربه شهر رشت نیز نمونههایی از فاصله میان ضوابط و اجرای آنها را نشان میدهد.»
وی با اشاره به هویت تاریخی و اجتماعی رشت افزود: «شهر صرفا یک فضای جغرافیایی نیست، بلکه خانهها، خیابانها، درختان، محلهها و خاطرات جمعی بخشی از هویت آن را تشکیل میدهند. از این رو، سیاستهای بلندمرتبهسازی باید با توجه به ویژگیهای اجتماعی و تاریخی شهر و بافت موجود آن تدوین و اجرا شوند.»
بزرگزاده در جمعبندی تاکید کرد: «قانونی بودن و قابل دفاع بودن، دو مفهوم کاملا هممعنا نیستند». به گفته وی، بلندمرتبهسازی باید از منظر معماری، شهرسازی، سازه، ایمنی، ترافیک، محیط زیست و حقوق بهصورت بینرشتهای بررسی شود. او همچنین بر ضرورت توجه بیشتر به مرمت و احیای بافت تاریخی رشت و استفاده از ظرفیت بازآفرینی شهری در شهرهای گیلان تاکید کرد.
***
نشست «پرسش از آسمان» پایان یافت، اما پرسش اصلی همچنان در میان سخنان دبیر پنل و سخنرانان بیپاسخ باقی ماند: آیا بلندمرتبهسازی واقعا خواست و نیاز شهروندان گیلانی است، یا قرار است گروهی دیگر از ظرفیت و منافع آن بهرهمند شوند؟
این نشست، گرچه تلاشی برای بررسی موضوع بلندمرتبهسازی از زوایای مختلف و با حضور متخصصان حوزههای گوناگون بود، اما به نظر میرسد پاسخ به این پرسش همچنان نیازمند بازخوانی ابعاد مختلف موضوع و فراهم کردن فرصتهای بیشتری برای شنیدن صدای متخصصان، شهروندان و ذینفعان است.