سالهاست که از توسعه شهر رشت سخن گفته میشود اما پرسش اساسی این است که توسعه مورد نظر، دقیقا از چه نوع توسعهای است؟ اگر توسعه شهری را صرفا به احداث پروژههای عمرانی یا گسترش کالبد شهر محدود کنیم، بیتردید از مفهوم واقعی آن فاصله گرفتهایم.
توسعه شهری مفهومی چند بعدی است که علاوه بر رشد فیزیکی، ارتقای کیفیت زندگی، عدالت فضایی، حفاظت از میراث فرهنگی، بهبود زیرساختهای شهری، افزایش رفاه شهروندان و پایداری محیطزیست را نیز در بر میگیرد. شهری را میتوان توسعهیافته دانست که شهروندان آن، فارغ از محل سکونت، از فرصتها و خدمات شهری به شکلی عادلانه بهرهمند شوند.
یکی از مهمترین چالشهای رشت، وضعیت نامناسب بناهای تاریخی و میراث فرهنگی آن است. چگونه میتوان از توسعه پایدار سخن گفت در حالی که بخش قابل توجهی از سرمایههای تاریخی شهر هر روز بیش از گذشته در معرض فرسودگی و نابودی قرار میگیرند؟
حمام حاجی ساغریسازان، با کاشیکاریهای ارزشمند و کمنظیر خود، نمونهای شاخص از این میراث است که با وجود ثبت در فهرست آثار ملی، امروز کاربری انبار یافته است. مدرسه تاریخی دانشسرا، یادگار ارزشمند دوره قاجار، نیز با وجود جایگاه فرهنگی خود، سالهاست با فرسودگی کالبدی، کاهش کارکرد و کمتوجهی مدیریتی مواجه است.
بناهایی همچون مسافرخانه فرد، حمام احتشام، حمام گلزار و دیگر آثار ثبتشده نیز شرایطی مشابه دارند؛ آثاری که بخشی از هویت تاریخی رشت را شکل میدهند اما از چرخه حفاظت و بهرهبرداری موثر فاصله گرفتهاند.
چالش دیگر شهر، بحران زیستمحیطی دو رودخانه زرجوب و گوهررود است. این دو رودخانه که میتوانستند به عنوان مهمترین ظرفیت طبیعی و گردشگری رشت نقشآفرینی کنند، امروز به دلیل ورود فاضلاب و آلودگیهای گسترده به یکی از جدیترین معضلات زیستمحیطی شهر تبدیل شدهاند.
در بسیاری از شهرهای جهان، رودخانههای شهری علاوه بر ارتقای کیفیت محیط در توسعه گردشگری و حملونقل آبی نیز نقش موثری ایفا میکنند، اما در رشت این ظرفیت ارزشمند به دلیل ضعف مدیریت محیطزیستی از دست رفته است. بحران آلودگی رودخانهها نیز از مساله پسماند شهری جدا نیست؛ این دو بحران به صورت زنجیرهای یکدیگر را تشدید کرده و سلامت شهروندان و پایداری محیط شهری را با تهدیدی جدی مواجه ساختهاند.
کیفیت نامناسب فضاهای عمومی نیز از دیگر نشانههای فاصله شهر با توسعه پایدار است. پیادهروها که باید ایمنترین و در دسترسترین فضای عمومی برای همه شهروندان باشند، در بسیاری از نقاط شهر به واسطه استقرار دکهها، کافهها، بساط برخی واحدهای صنفی، تجهیزات تبلیغاتی و موانع متعدد، کارکرد اصلی خود را از دست دادهاند.
چنین شرایطی نه تنها عبور و مرور شهروندان را دشوار میکند، بلکه حقوق گروههای آسیبپذیر از جمله سالمندان، افراد دارای معلولیت، کاربران ویلچر و والدین دارای کالسکه کودک را نیز نادیده میگیرد.
نمونهای دیگر از این چالش، محدوده خیابان پرستار است که با وجود حذف «دیوار مهربانی»، مساله حضور افراد آسیبدیده اجتماعی همچنان پابرجاست و حتی عملکرد ایستگاه حملونقل عمومی این محدوده را نیز تحت تاثیر قرار داده است. این وضعیت نشان میدهد که حذف یک نماد، بدون درمان ریشههای اجتماعی مسئله، راهکار مؤثری نخواهد بود.
رشت امروز علاوه بر مشکلات فوق با چالشهایی همچون ترافیک مزمن، فرسودگی آسفالت معابر، ضعف زیرساختهای شهری و تراکم بالای جمعیت نیز روبهروست. ساختار ارگانیک شبکه معابر شهر، ظرفیت پاسخگویی به حجم فعلی سفرهای شهری را ندارد و این مساله به یکی از عوامل اصلی کاهش کیفیت زندگی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، اجرای سیاست توسعه عمودی و گسترش بلندمرتبهسازی، بدون ارتقای همزمان زیرساختهای حملونقل، خدمات شهری، تاسیسات زیربنایی و ظرفیتهای محیطزیستی، میتواند پیامدهای نامطلوبی برای شهر به همراه داشته باشد. افزایش جمعیت، تشدید ترافیک، فشار مضاعف بر شبکه آب، فاضلاب، مدیریت پسماند و حتی تهدید تدریجی هویت فرهنگی و بومی رشت، از جمله پیامدهایی است که باید پیش از اجرای چنین سیاستهایی مورد توجه قرار گیرد.
توسعه شهری زمانی معنا پیدا میکند که شهر، محیطی امن، سالم، پویا و زیستپذیر برای تمامی شهروندان باشد؛ شهری که کودکان، نوجوانان، جوانان، سالمندان و افراد دارای معلولیت بتوانند با آرامش و امنیت در آن زندگی کنند و از امکانات شهری به شکلی برابر بهرهمند شوند. با وجود ظرفیتهای ارزشمند طبیعی، تاریخی و فرهنگی، رشت همچنان با مجموعهای از مسایل انباشته و حلنشده مواجه است که کیفیت زندگی شهروندان را تحت تأثیر قرار دادهاند.
از اینرو، شاید زمان آن رسیده باشد که به جای تاکید مکرر بر قرار گرفتن شهر در مسیر توسعه، ابتدا واقعبینانه مسایل و بحرانهای موجود را شناسایی و اولویتبندی کنیم و با بهرهگیری از دانش متخصصان برنامهریزی شهری، مدیریت شهری، محیطزیست، حملونقل و میراث فرهنگی، برای حل ریشهای آنها گام برداریم.
توسعه واقعی از پذیرش مساله آغاز میشود نه از نادیده گرفتن آن. رشت بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن است که صدای مسایلش شنیده شود؛ زیرا تنها با شناخت دقیق چالشها و اتخاذ تصمیمهای علمی و آیندهنگر میتوان امید داشت که این شهر، مسیر توسعه پایدار را با موفقیت طی کند.
* فارغ التحصیل مهندسی شهرسازی